Tego dnia 1885 roku minister spraw wewnętrznych w rządzie Bismarcka nakazał władzom prowincjonalnym wysiedlić za granicę Niemiec wszystkich Polaków i Żydów nie mających obywatelstwa niemieckiego
Wstrząsająca brutalność, bezwzględne deportacje i tragedie rozdzielające rodziny – to wszystko stało się częścią przerażającej rzeczywistości, gdy na ziemiach pruskich rozpoczęły się rugi pruskie. Polacy i Żydzi, którzy przez lata uważali ten region za swój dom, zostali brutalnie wysiedleni, niezależnie od wieku czy stanu zdrowia. Setki tysięcy ludzi zostało zmuszonych do opuszczenia ziem, które kiedyś nazywali ojczyzną, a za tym stały nie tylko ich osobiste dramaty, ale i część strategii niemieckiego nacjonalizmu.
26 marca 1885 roku minister spraw wewnętrznych Prus wydał rozporządzenie, które zapoczątkowało tzw. rugi pruskie – jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii stosunków polsko-niemieckich końca XIX wieku. Rozporządzenie to nakazywało władzom prowincjonalnym wysiedlić za granicę Niemiec wszystkich Polaków i Żydów posiadających obywatelstwo rosyjskie, którzy mieszkali na terenach pruskich. W lipcu tego samego roku nakaz ten rozszerzono również na obywateli austriackich.
Nawet Niemcy wyrazili niezadowolenie z takiej polityki, ambasador niemiecki w Rosji, Schweinitz tak oto się wyraził:
Gdy wielki kanclerz pewnego dnia ustąpi, wielu ludzi będzie się wówczas wstydzić i wzajemnie zarzucać sobie nikczemność, z jaką płaszczyli się przed jego potężną wolą. Mnie dotyka najbardziej niemądre i niepotrzebnie okrutne rozporządzenie o wydaleniach.
Sprawa została wniesiona do parlamentu Rzeszy, jednak przeważały tam siły pro kanclerskie i sprawa upadła.
Rugi pruskie. Przyczyny deportacji
Rugi pruskie były elementem szerszej antypolskiej polityki Cesarstwa Niemieckiego pod przywództwem kanclerza Ottona von Bismarcka. Wschodniopruskie latyfundia należące do niemieckich junkrów oraz rozwijający się przemysł Górnego Śląska przyciągały tysiące polskich imigrantów z zaboru rosyjskiego i austriackiego, którzy stanowili tanią siłę roboczą. Choć nie odnotowano żadnej antyniemieckiej działalności ze strony tych imigrantów, wzrost liczby Polaków w prowincjach wschodnich wzbudził niepokój nacjonalistycznych kręgów niemieckich.
Polityka ta wpisywała się w ogólną strategię germanizacyjną realizowaną przez Bismarcka, który jeszcze w 1861 roku w liście do swojej siostry pisał: “Bijcie w Polaków, by im ochota do życia odeszła […] jeżeli pragniemy istnieć, nie pozostaje nic innego, jak ich wytępić”. Działania przeciwko Polakom nasiliły się po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku, gdy w całym kraju wzrosły nastroje nacjonalistyczne.
Przebieg i skala deportacji
Rozporządzenie wykonano z wyjątkową brutalnością. Wysiedlenia objęły osoby, które często od wielu lat uważały Prusy za swoje miejsce stałego zamieszkania, niezależnie od ich wieku, płci czy stanu zdrowia. Wielu z deportowanych odbyło wcześniej służbę wojskową w pruskiej armii. Wysiedleńców masowo pędzono w kierunku wschodniej granicy pod eskortą żandarmów, niejednokrotnie bijąc ich kolbami karabinów. Prowadzenie akcji również zimą doprowadziło do licznych przypadków śmiertelnych.
Już w pierwszych miesiącach akcji wysiedlono prawie 26 tysięcy osób, głównie robotników i rzemieślników mieszkających we wschodnich prowincjach Prus. Do 1890 roku, gdy akcja została zakończona, liczba deportowanych przekroczyła 30 tysięcy.
Na Górnym Śląsku deportacje faktycznie rozpoczęły się w czerwcu 1885 roku i trwały około dwóch lat. W szczytowym okresie (do II kwartału 1886 roku) wysiedlano z tego regionu od tysiąca do ponad półtora tysiąca osób kwartalnie. W sumie tylko z Górnego Śląska deportowano prawie 6500 osób.
Rugi pruskie – skutki i znaczenie
Wbrew oficjalnym zapewnieniom władz pruskich, wysiedlenia nie przyniosły poprawy sytuacji ekonomicznej pozostałych pracowników. Według oficjalnych danych z Górnego Śląska, w pierwszych dwóch latach po wprowadzeniu rugów średnie płace nominalne nie tylko nie wzrosły, ale nawet spadły w porównaniu z latami poprzedzającymi deportacje.
Do 1890 roku granica Prus była całkowicie zamknięta dla imigrantów narodowości polskiej. Deportacje pogorszyły stosunki niemiecko-rosyjskie i zostały potępione zarówno przez polską opinię publiczną, jak i federalny parlament niemiecki.
Rugi pruskie stały się jednym z symboli antypolskiej polityki Cesarstwa Niemieckiego wobec Polski w okresie zaborów. W polskiej historiografii są uznawane za jeden z pierwszych przykładów czystek etnicznych w Europie.
Wydarzenia te, wraz z innymi działaniami germanizacyjnymi jak Kulturkampf, stanowiły element systematycznej polityki zwalczania polskości na terenach zaboru pruskiego, której inicjatorem i głównym wykonawcą był kanclerz Otto von Bismarck.
