Tego dnia 2007 roku Irena Sendlerowa została odznaczona Orderem Uśmiechu
Gdyby trzeba było wskazać, czym naprawdę jest odwaga, nie wystarczyłoby słów – trzeba byłoby opowiedzieć jej historię. Pośród gruzów, strachu i milczenia, Irena Sendlerowa wybierała życie innych ponad własne. Niosła ratunek dzieciom, których świat odmawiał prawa do istnienia, chowając ich tożsamości w ziemi, jak ziarna nadziei. Jej cicha misja przetrwała w pamięci tych, którzy zawdzięczają jej wszystko – choć sama nigdy nie pragnęła wdzięczności.
Irena Sendlerowa, z domu Krzyżanowska, przyszła na świat 15 lutego 1910 roku w Warszawie. W tym samym mieście, niemal wiek później, zakończyła swoje życie 12 maja 2008 roku. Była jedną z najbardziej zasłużonych postaci XX wieku – polską działaczką społeczną i charytatywną, której życie przeszło do historii jako świadectwo odwagi, empatii oraz bezinteresownej gotowości niesienia pomocy drugiemu człowiekowi.
Jej biografia to nie tylko opowieść o wielkim sercu i determinacji, ale również o codziennej walce z okrucieństwem wojny, o cichym bohaterstwie, które przez długie lata pozostawało niedocenione. Właśnie ta skromność i brak dążenia do rozgłosu sprawiły, że przez dziesięciolecia Irena Sendlerowa była w Polsce niemal nieznana, mimo że ocaliła życie setkom dzieci.
W służbie dzieciom – działalność w Żegocie
W czasie II wojny światowej Irena Sendlerowa pełniła funkcję kierowniczki referatu dziecięcego w strukturach Rady Pomocy Żydom “Żegota”, organizacji działającej konspiracyjnie w ramach Polskiego Państwa Podziemnego, pod auspicjami Delegatury Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj. Głównym celem „Żegoty” była pomoc ludności żydowskiej, brutalnie prześladowanej przez niemieckiego okupanta.
Sendlerowa – przekonana o tym, że każde ocalone życie ma bezcenną wartość – skupiła się na ratowaniu żydowskich dzieci z warszawskiego getta. Wspólnie ze współpracownikami organizowała dla nich fałszywe dokumenty tożsamości oraz ukrywała je w:
- domach polskich rodzin, które ryzykowały życie, by dać im schronienie,
- klasztorach i zakonach,
- sierocińcach oraz innych placówkach opiekuńczych.
Jej działania odbywały się w warunkach najwyższego ryzyka. Każda interwencja mogła zakończyć się śmiercią – zarówno dla niej, jak i dla ratowanych dzieci oraz ich opiekunów.
Więzienie, tortury i ucieczka – heroizm w najczystszej postaci
W październiku 1943 roku Irena Sendlerowa została aresztowana przez funkcjonariuszy Gestapo. Trafiła do Pawiaka – jednego z najbardziej ponurych warszawskich więzień. Poddawana brutalnym przesłuchaniom i torturom, nie zdradziła nikogo z siatki konspiracyjnej. Wyrok śmierci wisiał nad nią dosłownie – została skazana na egzekucję.
Dzięki staraniom działaczy „Żegoty”, którzy zorganizowali łapówkę dla niemieckich strażników, udało się ją uratować. Po ucieczce z więzienia Sendlerowa przez pewien czas ukrywała się, posługując się fałszywym nazwiskiem. Mimo niebezpieczeństwa, nie przerwała działalności – nadal pomagała dzieciom i współpracowała z podziemiem.
W trakcie powstania warszawskiego w 1944 roku służyła jako sanitariuszka na Mokotowie, w jednym z punktów medycznych. Pomagała rannym cywilom i powstańcom w niezwykle trudnych, często dramatycznych warunkach.
Irena Sendlerowa i życie po wojnie – cicha kontynuacja misji
Po zakończeniu działań wojennych Irena Sendlerowa nie porzuciła służby publicznej. Przez wiele lat pracowała w instytucjach związanych z:
- opieką społeczną,
- administracją publiczną,
- szkolnictwem medycznym na poziomie średnim.
Mimo tak znaczącego wkładu w historię, przez dekady pozostawała postacią nieznaną szerszemu gronu odbiorców. Jej bohaterska działalność w czasie wojny była niemal całkowicie zapomniana – aż do przełomu, który nadszedł zza oceanu.
Life in a Jar – odkrycie z amerykańskiego liceum
Około roku 2000 historią Ireny Sendlerowej zainteresowała się grupa uczennic z liceum w stanie Kansas w Stanach Zjednoczonych. Pod opieką nauczyciela Normana Conarda stworzyły one spektakl teatralny zatytułowany Life in a Jar (Życie w słoiku), który opowiadał o jej życiu i działaniach podczas wojny.
Tytuł sztuki nawiązywał do sposobu, w jaki Irena Sendlerowa wraz z Jadwigą Piotrowską ukryły nazwiska i dane dzieci, którym udało się ocaleć – nie w słoiku, jak mogłoby się wydawać, ale w zakopanych w ogrodzie butelkach.
Spektakl zdobył ogromne uznanie w amerykańskich mediach i doprowadził do powstania Fundacji Life in a Jar, promującej wartości, które uosabiała Sendlerowa: współczucie, odwaga, szacunek dla ludzkiego życia i godności.
Irena Sendlerowa – uznanie i odznaczenia. Świat w końcu poznał bohaterkę
Choć przez wiele lat o jej działaniach mówiło się niewiele, to w końcu przyszło zasłużone uznanie. Irena Sendlerowa została uhonorowana wieloma prestiżowymi nagrodami i odznaczeniami, w tym:
- Złotym Krzyżem Zasługi (1947),
- Medalem „Za Zasługi w Służbie Zdrowia”,
- Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1963),
- Medalem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata (1965) – przyznawanym przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie,
- Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1996),
- Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2001),
- Orderem Ecce Homo (2002),
- Orderem Orła Białego (2003) – najwyższym polskim odznaczeniem,
- Orderem Uśmiechu (2007) – przyznanym przez dzieci.
W 2003 roku otrzymała również Nagrodę im. Jana Karskiego „Za Odwagę i Serce”, a w 2007 i 2008 roku została zgłoszona do Pokojowej Nagrody Nobla. Jej kandydaturę poparły m.in. Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu, prezydent Lech Kaczyński, premier Izraela Ehud Olmert oraz liczne organizacje na całym świecie.
Pamięć i dziedzictwo – Irena Sendlerowa na zawsze wśród nas
Po śmierci Ireny Sendlerowej jej imię zaczęto upamiętniać na wiele sposobów – zarówno w Polsce, jak i za granicą. W 2007 roku Senat Rzeczypospolitej Polskiej przyjął uchwałę honorującą jej pracę i działalność w „Żegocie”.
Otrzymała tytuły Honorowej Obywatelki m.in. Miasta Stołecznego Warszawy oraz Miasta Tarczyna. Jej imieniem nazwano liczne miejsca w Polsce, m.in.:
- ulice (np. w Bytomiu, Lublinie, Gorzowie Wielkopolskim, Iławie),
- skwery (w Kielcach, Białymstoku, Poznaniu, Wrocławiu),
- ronda (w Bielsku-Białej, Zielonej Górze).
W 2009 roku jej wizerunek pojawił się na pamiątkowej monecie o nominale 20 zł, a Poczta Polska uhonorowała ją kartką pocztową (2010) i znaczkiem (2018). Rok 2018 został oficjalnie ogłoszony Rokiem Ireny Sendlerowej, a w tym samym czasie przyznano jej tytuł Warszawianki Stulecia.
W Nowark-on-Trent w Wielkiej Brytanii, w czerwcu 2021 roku, odsłonięto jej pomnik. Symboliczny hołd złożył jej również holenderski hodowca Jan Ligthart, nazywając nową odmianę czerwonego tulipana jej imieniem.
Postać Ireny Sendlerowej zyskała szczególne miejsce w polskiej i międzynarodowej edukacji. Jej imieniem nazwano liczne szkoły – zarówno w kraju, jak i poza jego granicami. Pierwszą z nich była szkoła specjalna w Hohenroth w Bawarii. W Polsce jej imię noszą między innymi:
- szkoła podstawowa w Pisarzowicach (od 21 czerwca 2022 roku),
- szkoła w Mycielinie (od 10 lutego 2024 roku).
W 2006 roku, z inicjatywy Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu, we współpracy z Ministerstwem Spraw Zagranicznych oraz Fundacją Centrum Edukacji Obywatelskiej, ustanowiono Nagrodę imienia Ireny Sendlerowej “Za naprawianie świata”. Wyróżnienie to przyznawane jest corocznie dwóm nauczycielom – jednemu z Polski i jednemu z USA – którzy w swojej pracy promują wartości humanistyczne i edukację opartą na empatii, dialogu i szacunku dla drugiego człowieka. Nagroda ma wartość 10 tysięcy dolarów.
Dzięki spektaklowi Life in a Jar, licznych inicjatywom edukacyjnym oraz działaniom instytucjonalnym, Irena Sendlerowa stała się symbolem ludzkiej dobroci, niezłomności i nadziei. Jej historia nie tylko przypomina o dramatach XX wieku, ale przede wszystkim pokazuje, że nawet w najciemniejszych czasach możliwe jest bohaterstwo – ciche, skromne, a zarazem potężne jak światło w mroku.
Fot. Irena Sendlerowa podczas uroczystości wręczenia Orderu Uśmiechu. Źródło: orderusmiechu.pl
