Wojny na Bliskim Wschodzie to nie tylko konflikt zbrojny, ale także pole walki na mapach. Kartografia i wojny na Bliskim Wschodzie to historia, w której mapy nie służą jedynie do orientacji geograficznej, ale stają się narzędziem geopolitycznym, służącym do kształtowania terytorialnych roszczeń, definiowania granic i podważania praw do ziemi. Od czasów Brytyjskiego Mandatu Palestyny po współczesne starcia o terytoria, mapy odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości narodowych i politycznych wizji.
Mapy są dziś nieodłącznym elementem naszej codzienności. Każda mapa, niezależnie od jej przeznaczenia, jest w pewnym sensie polityczna, ponieważ to, co znajdzie się na mapie, a co zostanie pominięte, ma swoje głębokie znaczenie. Mapowanie to proces selekcji, w którym decydujemy, które miejsca i granice zasługują na uwzględnienie, a które nie. Analizując te wybory, można odkryć różne historie o ziemiach i ludziach, którzy roszczą sobie prawo do tej ziemi.
Według Christine Leuenberger[i], nic nie ilustruje tego lepiej niż konflikt o terytoria na Bliskim Wschodzie, który toczy się wokół Izraela i Palestyny. Od momentu powstania państwa Izrael w 1948 roku, zarówno rządy, jak i różne organizacje polityczne nieustannie angażowały się w tzw. „wojny mapowe”.
Mapy regionu, z ich specyficznym nazewnictwem, granicami i wyborem terytoriów, odzwierciedlają różne, często sprzeczne, wizje geopolityczne. Do dziś w zależności od polityki twórców map, niektóre obszary – jak Izrael czy terytoria palestyńskie – mogą znikać lub pojawiać się na mapach.
Warto zauważyć, że wojny mapowe nie dotyczą tylko Bliskiego Wschodu. Podobne spory o terytoria miały miejsce w Ukrainie i Rosji, Tajwanie i Chinach, czy Indiach i Chinach. We wszystkich tych przypadkach chodzi o integralność terytorialną i uznanie granic, które są fundamentalne dla państw narodowych.
Krótka historia map
Na przestrzeni wieków mapy pełniły różnorodne funkcje. W tradycyjnych społeczeństwach mapy służyły do przedstawiania kosmologii, systemów wierzeń i kultur. Jednak od XVII wieku, kiedy mapy zaczęły przedstawiać przestrzenne układy terytorialne, stały się kluczowym narzędziem dla tworzenia i umacniania państw narodowych. Oficjalne mapy pozwalały na przyznawanie terytoriów i określanie praw własności, co oznaczało nie tylko poznanie i kontrolowanie ziemi, ale również jej aneksowanie.
W dzisiejszych czasach, dzięki powszechnemu dostępowi do narzędzi do tworzenia map, każdy może stworzyć „alternatywną mapę” przedstawiającą inne wizje terytoriów. Takie mapy, zwłaszcza w regionach objętych konfliktem, jak Izrael czy Palestyna, często opowiadają historie o powiązaniach między tworzeniem map a polityką.
Mapowanie Bliskiego Wschodu
Podczas Brytyjskiego Mandatu Palestyny (1917–1947), brytyjscy geodeci stworzyli mapy tego terytorium, które miały na celu sprawowanie kontroli nad ziemią i jej mieszkańcami. Była to próba zastąpienia starszych, bardziej nieformalnych roszczeń ziemskich, które wynikały z panowania Imperium Osmańskiego.
Do momentu powstania Izraela w 1948 roku, zaledwie 20% terytorium historycznej Palestyny zostało szczegółowo zmapowane, co wciąż wpływa na współczesne spory o ziemię. Brytyjskie mapy, które pomijały niektóre obszary, umożliwiły Izraelowi ogłoszenie większości ziemy państwową, co w dużej mierze delegitymizowało palestyńskie roszczenia do tych ziem.
Mapy odgrywały również rolę w budowie samego państwa Izrael. Geodeci i planiści tworzyli mapy, które służyły do przydzielania ziemi, a także do budowy infrastruktury – dróg, linii kolejowych i innych elementów niezbędnych do funkcjonowania nowego państwa.
Jednak mapy pełniły także funkcję budowania poczucia jedności narodowej. Mapy przedstawiające granice państwa, znane jako mapy „logo”, miały za zadanie umacniać poczucie przynależności i wspólnoty narodowej. Po utworzeniu państwa Izrael, rząd izraelski dokonał zmian w nazwach miast i wsi, zastępując arabskie i chrześcijańskie nazwy hebrajskimi, a dawne miejsca palestyńskie zniknęły z mapy.
Z drugiej strony, niektórzy palestyńscy kartografowie wciąż tworzą mapy, które uwzględniają palestyńskie miejsca nazwane i pokazują terytorium Palestyny sprzed 1948 roku. Obszar ten rozciągał się od rzeki Jordan na wschodzie do Morza Śródziemnego na zachodzie. Mapy te są narzędziem w walce o uznanie prawa Palestyńczyków do tych ziem i podkreślają ich poczucie przynależności narodowej.
Kartografia i wojny na Bliskim Wschodzie: konflikty geopolityczne i mapy w działaniach politycznych
Po wojnie z Izraelem w 1967 roku, kiedy to Izrael zajął Zachodni Brzeg i Strefę Gazy, konflikty mapowe przybrały na sile, zwłaszcza wśród różnych frakcji w Izraelu. Lewicowy “obóz pokojowy”, który opowiadał się za kompromisami terytorialnymi z Palestyńczykami, został przeciwstawiony prawicy, która dążyła do odzyskania „Ziemi Obiecanej” i zapewnienia bezpieczeństwa państwu izraelskiemu.
Różne geopolityczne wizje były i wciąż są przedstawiane na mapach, które odzwierciedlają rozbieżne interesy. Mapy „Obozu Pokoju” wskazują na granice uznane przez prawo międzynarodowe, takie jak Zielona Linia, uznawana przez społeczność międzynarodową za granicę zawarcia rozejmu. Z kolei oficjalne izraelskie mapy przestały uwzględniać Zieloną Linię po 1967 roku.
Mapy odegrały również kluczową rolę w sporadycznych wysiłkach na rzecz pokoju w regionie. Porozumienia z Oslo z 1993 roku oparte były na mapach, które miały na celu zapewnienie autonomii Palestyńczyków w zamian za gwarancje bezpieczeństwa dla Izraela. Jednak te mapy – wyznaczające terytoria przyszłego państwa palestyńskiego – nadal nie zostały w pełni zrealizowane, a przyszłość granic Palestyny pozostaje niepewna.
Po ataku Hamasu na Izrael 7 października 2023 roku, proces dwupaństwowy wydaje się być martwy, a wojny mapowe wybuchły na nowo. Izraelska operacja wojskowa w Strefie Gazy była związana z mapami, w tym mapami ewakuacyjnymi i wojskowymi, które miały na celu kontrolowanie działań w rejonie objętym walkami.
W 2024 roku, w odpowiedzi na rosnącą prawicową politykę, różne izraelskie organizacje zaczęły planować „przesiedlenie Gazy” i zwiększenie liczby żydowskich osiedli na Zachodnim Brzegu. Ich plany były poparte mapami, które wskazywały na miejsca przyszłych osiedli, a także na granice Wielkiego Izraela, rozciągającego się od Egiptu po Eufrat – idei wyrażonej przez Theodora Herzla, ojca współczesnego syjonizmu, w 1904 roku.
Z kolei palestyńska inicjatywa Palestine Emerging przedstawia mapy, które pokazują możliwość połączenia Gazy z Zachodnim Brzegiem, tworząc spójną jednostkę terytorialną, a także projektując regiony oparte na rozwoju gospodarczym i innowacjach.
W świetle tych zmian i wzrostu ekspansjonistycznej polityki, w lutym 2025 roku, prezydent USA, Donald Trump, przedstawił plan, który zakładał „przejęcie” Gazy przez Stany Zjednoczone. Taki krok stanowiłby kolejną próbę zmiany granic, ale nie zakończyłby „wojen mapowych” w tym regionie, które nadal pozostają jednym z kluczowych elementów konfliktu izraelsko-palestyńskiego.
Źródła:
- Leuenberger Christine, Map wars in the Middle East: How cartographers charted and helped shape a regional conflict, The Conversation [dostęp: 10.02.2025].
- Leuenberger Christine, Izhak Schnell The politics of maps: Constructing national territories in Israel, Sage Journals [dostęp: 10.02.2025].
- Pffefer Anshel, Analysis |The IDF’s Confusing, Ironic Evacuation Map for Palestinians in Gaza, Haaretz [dostęp: 10.02.2025].
Fot. poglądowa, Magni Turcarum Dominatoris Imperium per Europam, Asiam, et Africam, 1750, Leibniz-Institut für Länderkunde, Lipsk
[i] Dr Christine Leuenberger pełni funkcję starszego wykładowcy na Wydziale Nauk Ścisłych i Technologicznych Uniwersytetu Cornella. Jest interdyscyplinarnym naukowcem społecznym, posiadającym szerokie wykształcenie w dziedzinie stosunków międzynarodowych, socjologii oraz nauk ścisłych i technologicznych. W swojej karierze opublikowała liczne redagowane tomy i książki, a jej prace pojawiły się w wielu czasopismach naukowych, redagowanych zbiorach oraz popularnych serwisach informacyjnych. W 2020 roku jej najnowsza książka, zatytułowana The Politics of Maps: Cartographic Constructions of Israel/Palestine, została wydana przez Oxford University Press. Dr Leuenberger ma na swoim koncie także liczne prestiżowe stypendia, w tym stypendium Fulbrighta, a także stypendium w ramach programu American Association for the Advancement of Science (AAAS) Science & Technology Policy Fellow (STPF) oraz stypendium Intergovernmental Personnel Act (IPA) przy National Science Foundation.
bdh/cc
