21 lutego obchodzimy Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego.
Każdego roku, 21 lutego, obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego – globalne święto mające na celu podkreślenie znaczenia różnorodności językowej oraz kulturowej. Inicjatywa ta promuje również wielojęzyczność jako istotny element dziedzictwa ludzkości, podkreślając, jak ważne jest pielęgnowanie i ochrona różnorodnych sposobów komunikacji na świecie.
Pomysł ustanowienia tego dnia narodził się w Bangladeszu, a jego oficjalne ogłoszenie nastąpiło 17 listopada 1999 roku z inicjatywy UNESCO. Następnie, w 2002 roku, święto to uzyskało formalne uznanie Zgromadzenia Ogólnego ONZ, które przyjęło rezolucję ONZ 56/262. Decyzja ta miała na celu podkreślenie konieczności ochrony języków oraz promowania edukacji w językach ojczystych na całym świecie.
Obchody Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego wpisują się w szerszą inicjatywę, którą Zgromadzenie Ogólne ONZ oficjalnie przyjęło 16 maja 2007 roku w rezolucji ONZ 61/266. Dokument ten stanowił wyraz troski o zachowanie i ochronę wszystkich języków używanych przez ludzi na całym świecie. W ramach tej inicjatywy rok 2008 został ogłoszony Międzynarodowym Rokiem Języków, co podkreśliło wagę podjętych działań na rzecz różnorodności językowej.
Języki stanowią podstawowy nośnik kultury, wiedzy i historii społeczeństw. Ich zanikanie oznacza nie tylko utratę słów i gramatyki, ale również zatarcie lokalnych tradycji, wierzeń i tożsamości narodowej. Współcześnie na świecie używanych jest kilka tysięcy języków, z czego wiele z nich zagrożonych jest wyginięciem. UNESCO oraz ONZ podejmują więc aktywne działania na rzecz ich ochrony, zwracając uwagę na konieczność wsparcia dla społeczności posługujących się mniej rozpowszechnionymi językami.
Data 21 lutego nie została wybrana przypadkowo. Właśnie tego dnia w 1952 roku w Bengalu Wschodnim, będącym wówczas częścią Pakistanu, miały miejsce tragiczne wydarzenia związane z walką o prawo do używania języka bengalskiego.
Mieszkańcy tego regionu, zdominowani przez pakistańskie władze narzucające urdu jako jedyny oficjalny język państwowy, sprzeciwili się tej decyzji. Protesty, w których uczestniczyli przede wszystkim studenci, zostały brutalnie stłumione przez siły policyjne.
Wielu demonstrantów straciło życie, ale ich poświęcenie nie poszło na marne – w 1956 roku bengalski został uznany za jeden z urzędowych języków Pakistanu, a wydarzenia te stały się ważnym elementem tożsamości narodowej Bangladeszu.
Obchody Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego mają zatem szczególne znaczenie dla Bengalczyków, zarówno w samym Bangladeszu, jak i w społecznościach bengalskich mieszkających poza granicami kraju. Wydarzenie to jest również ważne dla mieszkańców indyjskich stanów Bengal Zachodni, Assam, Jharkhand, Tripura oraz terytorium związkowego Andamanów i Nikobarów, gdzie język bengalski pozostaje istotnym elementem dziedzictwa kulturowego.
Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. Co ma wspólnego z Bangladeszem?
Po raz pierwszy obchodzono go na całym świecie rok później, 21 lutego 2000 roku. Święto to powstało w hołdzie dla Ruchu Językowego, który miał miejsce w Pakistanie Wschodnim (dzisiejszym Bangladeszu) i stał się symbolem walki o prawo do posługiwania się własnym językiem ojczystym.
Po uzyskaniu niepodległości przez Pakistan w 1947 roku, kraj ten składał się z dwóch geograficznie odrębnych części: Pakistanu Wschodniego (terenu dzisiejszego Bangladeszu) oraz Pakistanu Zachodniego (obecnego Pakistanu). Oba regiony różniły się pod względem kulturowym, społecznym i językowym, a dodatkowo dzieliły je Indie, co tylko potęgowało podziały.
W 1948 roku rząd Pakistanu podjął decyzję, by uznać urdu za jedyny język narodowy państwa. Było to posunięcie krzywdzące dla mieszkańców Pakistanu Wschodniego, ponieważ ich dominującym językiem był bengalski, którym posługiwała się większość ludności całego kraju. Naturalnym sprzeciwem wobec tej decyzji były protesty i żądania uznania bengalskiego za drugi oficjalny język Pakistanu.
Pierwszym, który oficjalnie podniósł tę kwestię, był Dhirendranath Datta. 23 lutego 1948 roku, podczas obrad Zgromadzenia Konstytucyjnego Pakistanu, domagał się, by język bengalski został uznany za jeden z języków państwowych. Jego postulaty spotkały się jednak z ostrym sprzeciwem władz.
W odpowiedzi na rosnące niezadowolenie społeczne rząd Pakistanu wprowadził zakaz publicznych zgromadzeń i protestów. Mimo to studenci Uniwersytetu w Dhace, wspierani przez społeczeństwo, kontynuowali walkę o swoje prawa. 21 lutego 1952 roku doszło do dramatycznych wydarzeń – policja otworzyła ogień do uczestników pokojowego protestu. W wyniku brutalnej pacyfikacji zginęli: Abdus Salam, Abul Barkat, Rafiq Uddin Ahmed, Abdul Jabbar i Shafiur Rahman, a setki innych zostało rannych.
Był to jeden z nielicznych przypadków w historii, kiedy ludzie oddali życie w obronie swojego języka ojczystego. Wydarzenia te stały się punktem zwrotnym w walce mieszkańców Pakistanu Wschodniego o swoją tożsamość narodową i językową.
Upamiętnienie i narodowe obchody w Bangladeszu
Po tych tragicznych wydarzeniach Banglijczycy zaczęli corocznie obchodzić 21 lutego jako dzień pamięci o męczennikach językowych. W Dhace wzniesiono Shaheed Minar – pomnik ku czci ofiar masakry, który stał się symbolem ich poświęcenia. W kolejnych latach budowano repliki tego monumentu w innych częściach Bangladeszu i na świecie. Mieszkańcy odwiedzają te miejsca, składają kwiaty i oddają hołd tym, którzy walczyli o prawo do używania swojego języka.
Dziś Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego jest w Bangladeszu świętem narodowym, a jego obchody mają podniosły i refleksyjny charakter.
Międzynarodowe uznanie i rola UNESCO
Pomysł uczynienia 21 lutego oficjalnym świętem języków na całym świecie wyszedł od Rafiqula Islama i Abdusa Salama – Bengalczyków mieszkających w Kanadzie. 9 stycznia 1998 roku wystosowali oni list do Kofiego Annana, ówczesnego Sekretarza Generalnego ONZ, apelując o ochronę zagrożonych języków poprzez ustanowienie dnia poświęconego tej sprawie.
Rafiqul Islam zaproponował, by wybrano 21 lutego, upamiętniając wydarzenia z Dhaki z 1952 roku. Jego propozycja została przedstawiona w parlamencie Bangladeszu, a następnie, na wniosek premier Sheikh Hasiny, oficjalnie przekazana do UNESCO.
Proces legislacyjny został przeprowadzony przez Syeda Muazema Alego, ambasadora Bangladeszu we Francji oraz stałego przedstawiciela przy UNESCO, przy wsparciu Tozammela Tony’ego Huqa, byłego doradcy sekretarza generalnego UNESCO Federico Mayora.
Ostatecznie, 17 listopada 1999 roku, podczas 30. Zgromadzenia Ogólnego UNESCO, jednogłośnie przyjęto rezolucję ustanawiającą Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. Od tej pory co roku, 21 lutego, na całym świecie podejmowane są działania promujące ochronę języków zagrożonych wyginięciem oraz edukację wielojęzyczną.
Znaczenie języków dla dziedzictwa kulturowego
Na oficjalnej stronie ONZ poświęconej temu świętu możemy przeczytać, że języki są najpotężniejszymi instrumentami ochrony i rozwoju naszego materialnego i niematerialnego dziedzictwa. Wszystkie działania na rzecz rozpowszechniania języków ojczystych będą służyły nie tylko wspieraniu różnorodności językowej i edukacji wielojęzycznej, ale także rozwijaniu pełniejszej świadomości tradycji językowych i kulturowych na całym świecie oraz inspirowaniu solidarności opartej na zrozumieniu, tolerancji i dialogu.
Dzięki tej inicjatywie coraz większa liczba społeczności dostrzega wartość swoich rodzimych języków, podejmując wysiłki na rzecz ich zachowania i promocji. W obliczu globalizacji, ochrona języków ojczystych staje się jednym z kluczowych wyzwań XXI wieku, a Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego przypomina o konieczności pielęgnowania tej różnorodności.
Znaczenie i przyszłość języków ojczystych
Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego to nie tylko okazja do refleksji nad historią i znaczeniem różnorodności językowej, ale także impuls do działań na rzecz ochrony zagrożonych języków. Każdego roku organizowane są konferencje, wykłady oraz inicjatywy edukacyjne podkreślające wartość nauki języków ojczystych i pielęgnowania tradycji.
W dobie globalizacji, gdy języki dominujące, takie jak angielski, hiszpański czy mandaryński, wypierają lokalne dialekty, kluczowe staje się podejmowanie działań na rzecz ich ochrony. UNESCO apeluje o wprowadzanie polityk edukacyjnych wspierających nauczanie w językach ojczystych oraz zachęca do cyfryzacji i dokumentowania języków zagrożonych wyginięciem.
Dzięki inicjatywom takim jak Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego, możemy budować świadomość na temat znaczenia różnorodności językowej oraz konieczności jej ochrony. Języki są bowiem nie tylko narzędziem komunikacji, ale także kluczem do zrozumienia historii, kultury i tożsamości narodów na całym świecie.
Fot. Ranek 21 lutego 1952 roku. Studentki Uniwersytetu w Dhace, autor zdjęcia: Rafiqul Islam
