W sercu rzymskiej Brytanii, w dawnym kamieniołomie, spoczywają tysiące kości, których historia wciąż pozostaje tajemnicą. Odkrycie w Nescot ujawnia jedno z największych i najbardziej zagadkowych znalezisk w historii badań nad starożytnymi rytuałami. Wśród odkrytych szczątków można znaleźć setki psów, które nie były przypadkowymi zwierzętami domowymi, a prawdopodobnie elementem skomplikowanego obrzędu religijnego.
W 2015 roku, podczas wykopalisk na terenie dawnych ziem rzymskiego kamieniołomu w Ewell, hrabstwo Surrey, archeolodzy dokonali niezwykłego odkrycia, które rzuca nowe światło na rytuały religijne i duchowe w rzymskiej Brytanii. W głębokim szybie Nescot, datowanym na przełom I i II wieku n.e., znaleziono ogromną liczbę psich szczątków – 5436 kości pochodzących od około 140 psów. Odkrycie to stało się jednym z największych zespołów psów, jakie kiedykolwiek odkryto w tej części imperium rzymskiego, a także wywołało liczne pytania dotyczące roli psów w kulturze rzymskiej oraz ich związku z religijnymi praktykami.
Psy w rzymskiej Brytanii: codzienni towarzysze i symboliczne ofiary
Psy były nieodłącznym elementem życia zarówno w starożytnym Rzymie, jak i w jego brytyjskich prowincjach. Były wykorzystywane w różnych celach: jako myśliwi, pasterze, strażnicy, a także towarzysze ludzi. Szczególnie w rzymskiej Brytanii psy myśliwskie były wysoko cenione, co potwierdzają zapiski znanych starożytnych autorów, takich jak grecki geograf Strabon, który opisał je jako jeden z głównych produktów eksportowych wyspy. Jednak poza praktycznym wykorzystaniem, psy miały również głębokie znaczenie religijne.
W mitologii rzymskiej psy często były łączone z bóstwami związanymi ze światem podziemnym, płodnością oraz ochroną. Przykładem może być Pluton, bóg świata podziemnego, który często był przedstawiany w towarzystwie psa stróżującego. Z kolei Hekate, bogini magii, miała swoją symbolikę związaną z psami gończymi. Wierzono, że psy pełniły rolę przewodników dusz w zaświatach, co mogło wyjaśniać ich obecność w rytuałach związanych z zaświatami.
Odkrycie w Nescot: unikalny szyb rytualny
Archeolodzy badający stanowisko Nescot odkryli owalny szyb, który sięgał głębokości 4 metrów. Początkowo był to rzymski kamieniołom, jednak z czasem przekształcił się w miejsce, w którym składano różnorodne depozyty, w tym szczątki zwierząt, ludzi, monety, ceramikę oraz metalowe artefakty. Z czasem ten depozyt ewoluował, przechodząc przez trzy fazy użytkowania, z których każda miała swoją specyfikę:
- Pierwsza i druga faza: W tych fazach znaleziono głównie kości zwierząt, w tym ogromną liczbę psów.
- Trzecia faza: Zawierała niewielką ilość szczątków, które wydają się być pochodzenia spożywczego, z wyraźnymi śladami rzezi.
W szczególności pierwsze dwie fazy są fascynujące, ponieważ w tych okresach szczątki psów stanowiły ponad połowę wszystkich kości zwierzęcych znalezionych w szybie. Taki stosunek jest wyjątkowy, ponieważ na ogół psy stanowią tylko 2–4% kości zwierzęcych w rzymskich osadach. W kontekście Nescot, z całkowitej liczby 10 747 kości zwierzęcych, ponad połowa pochodziła od psów.
Analiza zdrowia psów z Nescot
Szczegółowa analiza szczątków psów przeprowadzona przez dr Ellen Green dostarczyła interesujących informacji na temat ich zdrowia i opieki. Wykryto, że psy te były zróżnicowane pod względem wielkości, ale większość z nich stanowiły małe rasy, w tym takie, które miały cechy przypominające współczesne corgi. Co ciekawe, większość z tych psów wykazywała oznaki troskliwej opieki przez całe swoje życie. Większość z nich cierpiała na schorzenia związane z wiekiem, takie jak:
- Spondyloza deformans – choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa.
- Skostniała chrząstka żebrowa – proces, w którym chrząstka żebrowa staje się kością w wyniku starzenia.
- Zrost strzałkowo-piszczelowy – stan związany z zaawansowanym wiekiem.
Warto dodać, że te psy nie wykazywały oznak rzezi ani zabicia w celu pozyskania mięsa czy futra. Zamiast tego, sugeruje to, że psy te były traktowane z szacunkiem i opieką przez całe swoje życie. Wskazuje na to również fakt, że niektóre z nich wykazywały zmiany związane z nadmiernym wysiłkiem fizycznym, co może być wynikiem niezamierzonego chowu wsobnego.
Psy w kontekście religijnym
Obecność ludzkich szczątków w szybie Nescot, a także porównanie z innymi podobnymi odkryciami w rzymskiej Brytanii, skłaniają do wniosku, że psy te nie były po prostu porzuconymi zwierzętami domowymi. W świetle nowych badań, dr Green sugeruje, że te psy zostały złożone jako ofiary w ramach określonych rytuałów religijnych. Rzymianie mieli szczegółowe zasady dotyczące tego, jakie zwierzęta, ich rasy, kolory, wiek i płeć były odpowiednie do składania ofiar bogom – wyjaśnia. Istnieje zatem prawdopodobieństwo, że wybór psów do ofiary był wynikiem tych ściśle określonych kryteriów.
W miarę upływu czasu szyby Nescot zaczęły tracić swoje rytualne znaczenie. W trzeciej fazie użytkowania szybu nastąpił wyraźny spadek depozytów związanych z ofiarami. Zamiast tego, pozostałości wykazywały ślady rzezi, wskazując na bardziej codzienne wykorzystanie miejsca, być może jako swego rodzaju wysypiska śmieci. Taki rozwój sytuacji sugeruje, że miejsce to z czasem utraciło swoje sakralne znaczenie i przekształciło się w bardziej praktyczną przestrzeń.
Odkrycie w Nescot: rzymska religijność i znaczenie psów w Nescot
Znalezisko w Nescot stanowi cenne źródło wiedzy na temat religijnych i rytualnych praktyk w rzymskiej Brytanii. Dzięki szczegółowym badaniom przeprowadzonym przez dr Ellen Green udało się rzucić nowe światło na rolę psów w tych praktykach.
Mimo że nie znamy wszystkich odpowiedzi, odkrycie to z pewnością podkreśla złożoność związku między ludźmi, zwierzętami a bóstwami w rzymskim świecie. Tajemnica psów z Nescot pozostaje jedną z najbardziej intrygujących zagadek archeologicznych, przypominając nam, jak bardzo nasze zrozumienie przeszłości wciąż się zmienia, odkrycie po odkryciu.
Źródła:
- Green Ellen, The pathology of sacrifice: Dogs from an early Roman ‘ritual’ shaft in southern England Author links open overlay panel, Science Direct [dostęp: 30.03.2025].
- Muhammad Tuhin, Unraveling the Mystery of the Nescot Ritual Shaft: Dogs, Sacrifice, and Roman Britain, Science News Today [dostęp: 30.03.2025].
Fot. Ellen Green
KF
