Cyfrowa rewolucja dotarła do archiwów – i to z rozmachem. Już 16 października 2025 roku Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie stanie się gospodarzem czwartej edycji cyklu Konarski Lectures, organizowanego przez Archiwa Państwowe. Wykład Getting to Digital wygłosi prof. Anne J. Gilliland z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles (UCLA) – światowej sławy badaczka, która od lat bada relację między pamięcią, technologią i sprawiedliwością społeczną. To spotkanie, które połączy tradycję archiwów z wyzwaniami ery sztucznej inteligencji.
16 października 2025 roku o godz. 12.00 odbędzie się czwarta edycja międzynarodowego cyklu Konarski Lectures, organizowanego przez Archiwa Państwowe. Wydarzenie zagości po raz pierwszy w Lublinie, w murach Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, na Wydziale Historii i Archeologii. Gościnią specjalną tegorocznej odsłony będzie prof. Anne J. Gilliland z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles (UCLA) – jedna z najważniejszych współczesnych teoretyczek archiwistyki i autorka przełomowych badań nad archiwami cyfrowymi.
Wykład zatytułowany Getting to Digital zostanie poświęcony czterdziestoletniej historii cyfrowej transformacji archiwów oraz pytaniu, czy instytucje pamięci mogą – i czy powinny – stać się w pełni cyfrowe. Spotkanie będzie transmitowane na żywo na kanale YouTube Archiwów Państwowych oraz na ich profilu Facebook, a udział online pozostanie otwarty dla wszystkich zainteresowanych.
Jak zapowiada dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych i pomysłodawca cyklu:
To będzie jedno z najważniejszych wydarzeń naukowych tej jesieni. Zaproszenie prof. Anne J. Gilliland, jednej z najbardziej wpływowych postaci współczesnej archiwistyki, to ogromny zaszczyt. Jej refleksja nad archiwami jako narzędziem sprawiedliwości społecznej i głosem dla tych, których historia często pomija, doskonale wpisuje się w misję Archiwów Państwowych.
Konarski Lectures – idea, która łączy pokolenia archiwistów
Cykl Konarski Lectures został zainaugurowany w 2022 roku, w pięćdziesiątą rocznicę śmierci prof. Kazimierza Konarskiego, wybitnego polskiego historyka i archiwisty. To właśnie jego podręcznik Nowożytna archiwistyka polska i jej zadania, wydany w 1929 roku, uznaje się za pierwszy tego rodzaju podręcznik w językach słowiańskich i kamień milowy w rozwoju polskiej archiwistyki.
Celem cyklu jest nie tylko popularyzacja dorobku profesora Konarskiego, lecz także tworzenie międzynarodowej przestrzeni wymiany doświadczeń między archiwistami, naukowcami i studentami. Wykłady w ramach Konarski Lectures prowadzą badacze z całego świata, poruszając najaktualniejsze problemy współczesnego zarządzania dokumentacją i dziedzictwem.
Jak podkreśla dr Pietrzyk: Konarski Lectures to nie tylko wykład. To rozmowa o pamięci, technologii i odpowiedzialności. Cieszę się, że z roku na rok przyciąga coraz więcej uczestników, łącząc tradycję z najnowszymi trendami w zarządzaniu pamięcią i informacją.
W tym roku spotkanie odbędzie się pod hasłem Od analogów do algorytmów: archiwa w erze cyfrowej. To symboliczne nawiązanie do procesu, jaki przeszły archiwa w ostatnich dekadach – od papierowych kartotek po złożone repozytoria danych, w których informacja istnieje w formie niematerialnej, lecz dostępnej globalnie.
Cyfrowa rewolucja archiwów
W październikowym wykładzie prof. Anne J. Gilliland podejmie refleksję nad tym, jak rewolucja technologiczna przekształca archiwistykę. Zada pytanie, które dziś staje się kluczowe: dlaczego po czterdziestu latach automatyzacji i digitalizacji tak wiele archiwów wciąż nie jest w pełni cyfrowych – i czy w ogóle powinny takie być?
Badaczka wskaże, że choć archiwa są dziś jednym z nielicznych źródeł dużych, uporządkowanych zbiorów danych, wykorzystywanych m.in. do szkolenia modeli sztucznej inteligencji, ich potencjał cyfrowy nie został jeszcze w pełni wykorzystany. Przyczyny tego stanu rzeczy tkwią nie tylko w ograniczonych zasobach, lecz także w naturze samych archiwów – instytucji, które mają służyć zarówno pamięci, jak i refleksji nad przeszłością.
Jak zapowiada prelegentka: Wraz z pojawieniem się generatywnej sztucznej inteligencji pojawiły się też nowe obawy etyczne. Archiwiści zastanawiają się, jak kontrolować wykorzystanie zasobów, gdy algorytmy zaczynają „uczyć się” z ludzkiej pamięci. To nie tylko wyzwanie technologiczne, ale moralne – pytanie o to, kto ma prawo do historii i kto może ją przetwarzać.
Prof. Anne J. Gilliland – autorytet światowej archiwistyki
Prof. Anne J. Gilliland jest jedną z najbardziej cenionych badaczek w dziedzinie teorii i praktyki archiwalnej. Od 1995 roku kieruje Center for Information as Evidence przy UCLA, gdzie kształci kolejne pokolenia specjalistów w zakresie informacji i archiwistyki. Jej prace koncentrują się na roli archiwów w procesach sprawiedliwości społecznej, a także na prawach człowieka i pamięci wspólnot wykluczonych.
Wraz z Michelle Caswell i Mariką Cifor współtworzyła nowatorskie koncepcje afektu, wyobrażonych i niemożliwych zapisów, które zmieniły sposób postrzegania archiwum jako żywej, emocjonalnej przestrzeni dialogu. Z kolei w badaniach prowadzonych z Sue McKemmish rozwijała ideę współtworzenia archiwów i prawa ludności rdzennej do kontroli nad własną dokumentacją.
Gilliland jest również założycielką Refugee Rights in Records Initiative, wspierającej prawa uchodźców do dostępu i zachowania własnych danych oraz współzałożycielką Archival Education and Research Institute (AERI) – międzynarodowej sieci naukowców i instytucji akademickich promującej badania nad archiwistyką i zarządzaniem informacją.
Za swoją działalność otrzymała wiele prestiżowych wyróżnień, w tym nagrodę im. C.F.W. Cokera (1998), nagrodę im. Margaret Cross Norton (1997) oraz Nagrodę Wydziału im. Harolda A. i Lois Haytinów (2012). W latach 2002–2003 była honorową profesor badawczą Uniwersytetu w Glasgow i członkinią Stowarzyszenia Archiwistów Amerykańskich.
Konarski Lectures – dialog o pamięci w epoce danych
Czwarta edycja Konarski Lectures stanie się miejscem spotkania tradycji i nowoczesności – przestrzenią, w której pytania o sens zachowywania pamięci spotkają się z refleksją nad technologią i odpowiedzialnością. Wykład Getting to Digital będzie transmitowany na żywo, a uczestnicy online będą mogli przesyłać swoje pytania.
Całość potrwa około godziny i będzie tłumaczona symultanicznie z języka angielskiego na polski. Program wydarzenia oraz szczegóły dostępne są na stronie archiwa.gov.pl, gdzie można także pobrać oficjalny plik PDF z informacjami o prelegentce i harmonogramie transmisji.
Jak podkreślają organizatorzy, Konarski Lectures to dziś coś więcej niż seria wykładów – to most między pokoleniami archiwistów i naukowców, którzy wierzą, że przyszłość pamięci zależy nie tylko od algorytmów, ale przede wszystkim od ludzi, którzy potrafią nadać danym sens.
