Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk, Element politycznie wrogi. Sytuacja byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w Polsce „Ludowej” 1945-1956
Wracali do kraju jako żołnierze zwycięskiej koalicji, ale w powojennej Polsce szybko zostali zakwalifikowani jako problem. Książka Element politycznie wrogi rekonstruuje realne mechanizmy kontroli, inwigilacji i represji wobec byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w latach 1945–1956.
Koniec II wojny światowej był niezwykle gorzki dla żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Znaleźli się oni bowiem w sytuacji bez wyjścia, ponieważ zostali postawieni przed dylematem: czy wracać do kraju i narażać się na represje ze strony nowej „ludowej” władzy, czy też pozostać na zawsze na emigracji i w ten sposób pożegnać się z ukochaną ojczyzną oraz mieszkającymi w niej bliskimi? Duża część z nich postanowiła mimo wszystko wrócić do Polski, gdzie stali się dla władzy „elementem politycznie wrogim”…
Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk w swojej nowej książce ukazuje nam losy żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, którzy zdecydowali się na powrót do Polski po II wojnie światowej w latach 1945-1956, a zatem w okresie stalinizmu, który był czasem największych i krwawych represji władz komunistycznych wobec społeczeństwa w całym okresie PRL oraz wszechobecnej presji ideologicznej. To właśnie wtedy władze PRL były najbliżej zbudowania w naszym kraju państwa totalitarnego na wzór ZSRS.
Kompozycja książki Element politycznie wrogi
Publikacja dzieli się na 6 rozdziałów. W pierwszym autorka omawia końcowy okres II wojny światowej i udziału w niej PSZ na Zachodzie a także ich rozwiązanie po wojnie oraz rozterki byłych już żołnierzy związane z decyzją czy wracać do kraju, czy też pozostać na emigracji na Zachodzie.
Drugi rozdział poświęcony jest procesowi powrotu do Polski tej części żołnierzy, którzy zdecydowali się na to zdecydowali, trzeci realiom politycznym które czekały na nich w komunistycznej Polsce, czwarty ich inwigilacji oraz represji ze strony władz PRL, piąty ich obrazowi który starała się kreować propaganda komunistyczna, a szósty ich pochodzeniu, wykształceniu oraz przystosowaniu się do życia w Polsce „Ludowej”.
Monografia oparta jest przede wszystkim źródłach z archiwum IPN, ale także na materiałach z Archiwum Akt Nowych, Centralnego Archiwum Wojskowego, Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie oraz National Archives w Londynie.
Okres względnej normalności
Autorka kreśli losy bohaterów swojej publikacji w sposób niezwykle wciągający. W pierwszym okresie, latach 1945-1949 władze komunistyczne nie prowadziły przeciwko nim szeroko zakrojonych represji. Bezpieka ograniczała się wtedy do rozpracowania tylko pojedynczych osób, które z różnych powodów uważała za szczególnie groźne dla nowej władzy. Żołnierze PSZ znajdowali wtedy zatrudnienie, w niektórych przypadkach wstępowali do Ludowego Wojska Polskiego (LWP).
Masowe represje ze strony UB i komunistycznych sądów
Niestety, sytuacja uległa drastycznej zmianie w okresie 1948-1956. UB prowadził wtedy szeroko zakrojone operacje ich rozpracowania o kryptonimie „Centro” (skierowane przeciwko wszystkim osobom zatrudnionym w Oddziale VI Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie), „Targowica” ( przeciwko osobom zatrudnionym przed wojną w Oddziale II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego), „Zachód” (przeciwko osobom, które powróciły z Francji), „Mewa” (przeciwko byłym żołnierzom Polskich Sił Powietrznych na Zachodzie), „Lombard” (przeciwko pracownikom sieci wywiadu ofensywnego o takim samym kryptonimie, utworzonej w sierpniu 1942 r., która działała w ramach w ramach Oddziału II Informacyjno-Wywiadowczego Komendy Głównej AK, która starała się prowadzić inwigilację różnych organów hitlerowskiej III Rzeszy) oraz „Falanga” (przeciwko pracownikom i współpracownikom struktur wywiadowczych II Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa).
Pomimo faktu, że wskazane wyżej operacje bezpieki często nie prowadziły do uzyskania jakichkolwiek dowodów winy osób przeciwko którym były skierowane, wiele z nich zostało aresztowanych i bezpodstawnie otrzymało wyroki skazujące na kary śmierci lub wieloletniego więzienia.
Za pomocą intensywnej propagandy starano się kreować negatywny obraz dowódców PSZ, oskarżając ich o szkodzenie interesom kraju. Po 1956 roku władze PRL zaniechały prowadzenia przeciwko PSZ otwartej walki politycznej, jednak nie zaniechały jego inwigilacji przez swoją bezpiekę, która trwała aż do roku 1989. Nadal także odnosiły się wrogo do tradycji historycznej PSZ (uległo to złagodzeniu w latach 80), dopiero po roku 1989 zaczęto w Polsce oficjalnie kultywować tradycje PSZ.
Radykalnie lepsza była sytuacja tych spośród żołnierzy PSZ, którzy po wojnie zdecydowali się pozostać na Zachodzie. Liczni spośród nich utrzymywali kontakt z przebywającymi w kraju bliskimi oraz wspierało ich materialnie. W latach 1980-1989 wzrosła ich pomoc dla Polski, gdyż organizowali wtedy akcje charytatywne i wspierające NSZZ „Solidarność” pikiety i manifestacje.
Element politycznie wrogi – podsumowanie
Monografia Anny Marcinkiewicz-Kaczmarczyk Element politycznie wrogi jest najlepszym naukowym opracowaniem zawiłych i bardzo często niestety ponurych losów byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, którzy po II wojnie światowej zdecydowali się powrócić do komunistycznej Polski. Jej solidna baza źródłowa, trafne tezy i oceny autorki oraz przystępny język jakim jest napisana stawiają ją w pierwszym rzędzie wszystkich publikacji historycznych, wydanych w kończącym się już roku. Gorąco zachęcam do lektury!
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
