Zakopany głęboko pod ruinami pałacu, przez wieki umykał oczom i wyobraźni. Dopiero teraz, z fragmentów i pyłu, wyłania się Aszurbanipal w otoczeniu bóstw – milczący świadek boskości władzy i dramatów starożytnego imperium. To odkrycie zburzyło wiele dotychczasowych przekonań i zostawiło jeszcze więcej pytań bez odpowiedzi.
Wiosną 2025 roku, zespół archeologów z Uniwersytetu w Heidelbergu dokonał niezwykłego odkrycia w starożytnym mieście Niniwa, nieopodal współczesnego Mosulu w północnym Iraku. W trakcie prac wykopaliskowych na terenie tzw. Pałacu Północnego, związanego z panowaniem legendarnego władcy Aszurbanipala, badacze natrafili na potężny relief skalny przedstawiający asyryjskiego króla w otoczeniu bóstw. Znalezisko to nie tylko wzbudziło entuzjazm w środowisku naukowym, lecz także pozwoliło rzucić nowe światło na sposób, w jaki władza i religia przeplatały się w późnym okresie istnienia imperium asyryjskiego.
Asyryjski król w otoczeniu bóstw na reliefie: monumentalna scena z przeszłości
Relief, wykonany na ogromnej płycie kamiennej o wymiarach 5,5 metra długości i 3 metry wysokości, ważył około 12 ton. Jak wskazał kierownik wykopalisk, prof. dr Aaron Schmitt z Instytutu Prehistorii, Protohistorii i Archeologii Bliskiego Wschodu Uniwersytetu w Heidelbergu, odkrycie to jest wyjątkowe nie tylko ze względu na rozmiary dzieła, lecz także z powodu samej sceny przedstawionej na kamieniu.
W centralnym punkcie kompozycji znajduje się postać króla Aszurbanipala – ostatniego wielkiego władcy Asyrii, który panował w latach 669–631 p.n.e.. Po jego bokach widnieją dwie kluczowe postacie boskie: Aszur – naczelne bóstwo panteonu asyryjskiego, oraz Isztar – bogini miłości i wojny, a zarazem patronka miasta Niniwa. Obie te postacie towarzyszyły królowi jako znaki boskiego wsparcia i legitymizacji jego władzy.
Za nimi przedstawiono postać określaną jako geniusz ryby – nadnaturalną istotę, która symbolizowała boską ochronę oraz życie. Kolejną figurą jest postać z uniesionymi ramionami, interpretowana przez badaczy jako tzw. człowiek-skorpion. Obecność tych postaci sugerowała istnienie monumentalnego, skrzydlatego dysku słonecznego nad całą sceną – motywu często pojawiającego się w sztuce mezopotamskiej jako symbol boskości i mocy.
Wśród wielu znanych nam przedstawień reliefowych z pałaców asyryjskich nie ma wizerunków najważniejszych bóstw – podkreślił prof. Schmitt, zwracając uwagę na unikalny charakter znaleziska.
Kontekst historyczny i archeologiczny
Relief ten znajdował się pierwotnie w niszy naprzeciwko głównego wejścia do sali tronowej w Pałacu Północnym – miejscu o wyjątkowym znaczeniu ceremonialnym i politycznym. Przez ponad sto lat pozostał jednak nieodkryty. Jak wyjaśniał Aaron Schmitt, fragmenty rzeźby zostały odnalezione w zasypanym wykopie zlokalizowanym za wspomnianą niszą. Badacze przypuszczają, że dół ten został wykopany w okresie hellenistycznym, pomiędzy III a II wiekiem p.n.e., a same fragmenty rzeźby trafiły tam celowo lub w wyniku późniejszych działań budowlanych bądź zniszczeń.
Zespół z Heidelbergu prowadzi prace w Niniwie od 2022 roku w ramach szerszego projektu badawczego pod nazwą Heidelberg Nineveh Project, zainicjowanego w 2018 roku przez prof. dr. Stefana Maula z Katedry Języków i Kultur Bliskiego Wschodu Uniwersytetu w Heidelbergu. Ich działania koncentrują się na wzgórzu Kuyunjik, gdzie w starożytności wznosił się kompleks pałacowy Aszurbanipala.
Warto dodać, że to nie pierwsze tak ważne odkrycie w tej lokalizacji. Już pod koniec XIX wieku brytyjscy archeolodzy odkryli w Pałacu Północnym liczne monumentalne reliefy, które dziś stanowią ozdobę zbiorów British Museum w Londynie. Jednak – jak przyznaje Schmitt – nowo odnaleziony relief znacząco różni się od dotychczasowych znalezisk. To właśnie obecność centralnych bóstw czyni go tak wyjątkowym w historii sztuki asyryjskiej.
Tajemnice pochówku reliefu
Jednym z najbardziej zagadkowych aspektów odkrycia było to, w jaki sposób relief został ukryty. Prof. Schmitt przyznał, że zespół nie posiada jeszcze wystarczających danych, które pozwoliłyby wyjaśnić motywy jego zakopania. Fragmenty rzeźby odnaleziono w starannie zasypanym wykopie, co sugeruje, że ich ukrycie było działaniem celowym.
Nie posiadamy informacji o powodach, które doprowadziły do zakopania reliefu. To dość enigmatyczne – skomentował Schmitt w rozmowie z redakcją Live Science.
W okresie hellenistycznym Niniwa nie pełniła już funkcji stołecznej ani militarnej. Miasto popadło w zapomnienie i było stopniowo zasiedlane przez nowe społeczności. Jednak brak zachowanych źródeł z tego okresu sprawia, że archeolodzy nie są w stanie jednoznacznie określić, czy późniejsi mieszkańcy byli wrogo nastawieni do dziedzictwa asyryjskiego – w tym do osoby króla oraz otaczających go bóstw. Jak podkreślił Schmitt, przyszłe wykopaliska mogą przynieść odpowiedzi na te pytania i pozwolić zrekonstruować losy reliefu po upadku imperium.
Aszurbanipal w otoczeniu bóstw na reliefie: znaczenie symboliczne i religijne
Scena przedstawiona na reliefie jest niezwykle bogata ikonograficznie i nasycona znaczeniem religijnym. W starożytnej Mezopotamii, sztuka pałacowa pełniła rolę nie tylko dekoracyjną, ale przede wszystkim propagandową i sakralną. Postać króla Aszurbanipala ukazana pośród bóstw nie była wyłącznie ilustracją mitologii – miała za zadanie potwierdzać jego boskie prawo do panowania.
Rzeźbiarze asyryjscy operowali rozbudowanym językiem symboli:
- Ashur, jako główny bóg państwowy, personifikował boski porządek i władzę;
- Isztar łączyła w sobie cechy opiekunki wojowników i strażniczki miłości, odzwierciedlając złożoność ról przypisywanych królowi;
- Geniusz ryby (często utożsamiany z duchami apsu) oznaczał płodność, wiedzę i ochronę przed złem;
- Człowiek-skorpion, znany z sumeryjskich i akadyjskich mitów, symbolizował siły graniczne, stojące na styku światów ludzi i bogów.
Badacze uważają, że nad całym przedstawieniem mogło znajdować się pierwotnie wyobrażenie skrzydlatego dysku słonecznego, które jednak nie zachowało się do naszych czasów. Ten typ motywu był popularny w sztuce Bliskiego Wschodu, gdzie symbolizował boską opiekę, mądrość i wszechwidzące oko niebios.
Aszurbanipal w otoczeniu bóstw: nowoczesne badania i przyszłość zabytku
Chociaż znalezisko samo w sobie jest niezwykłe, równie imponujące są nowoczesne metody badawcze, jakie zastosowali archeolodzy z Uniwersytetu w Heidelbergu. Już na miejscu wykonano szczegółowe pomiary i dokumentację 3D, które pozwoliły stworzyć cyfrowy model całej sceny. Dzięki temu, nawet zanim relief zostanie poddany pełnej rekonstrukcji fizycznej, naukowcy mogą analizować jego kompozycję i poszczególne elementy ikonograficzne.
Mam nadzieję, że dalsze wykopaliska pozwolą nam uzyskać pełniejszy obraz sytuacji – dodał prof. Schmitt, wyrażając nadzieję na nowe odkrycia w tym samym sektorze pałacu.
W porozumieniu z Iracką Państwową Radą ds. Starożytności i Dziedzictwa (SBAH), planuje się umieszczenie zrekonstruowanego reliefu z powrotem w jego oryginalnym miejscu – w niszy naprzeciw wejścia do sali tronowej. Teren ten zostanie odpowiednio zabezpieczony i udostępniony dla zwiedzających. W dłuższej perspektywie celem projektu jest stworzenie muzealnej ekspozycji in situ, która nie tylko przybliży turystom bogactwo dziedzictwa asyryjskiego, ale także pozwoli lokalnej społeczności uczestniczyć w jego ochronie.
Źródła:
- Spectacular Find in the Ancient City of Nineveh, uni-heidelberg.de [dostęp: 20.05.2025].
- Killgrove Kristina, ‘Quite enigmatic’: Rare stone carving of Assyrian king surrounded by gods discovered in Iraq, Live Science [dostęp: 20.05.2025].
Fot. Aaron Schmitt
