Budowa Muru Berlińskiego

Jednym z symboli powojennych Niemiec był niewątpliwie liczący ok. 156 km system umocnień, który dzielił Berlin. Mur Berliński był tak naprawdę nie tylko betonowym murem, ale także siecią okopów, zasieków oraz min. W propagandzie znajdującej się pod wpływem Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS) Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) określany był jako „antyfaszystowski mur ochronny” (antifaschistischer Schutzwall). Jednak jego budowa nie miała nic wspólnego z ochroną przeciwko faszystami. Była odpowiedzią na niemożność uszczelnienia granicy pomiędzy Berlinem Wschodnim i Zachodnim, a także masowe ucieczki mieszkańców strefy wschodniej na Zachód. Szacuje się, że w latach 1949–1961 ok. 2,6 mln ludzi opuściło NRD, z tego w samych pierwszych dwóch tygodniach sierpnia 1961 wyemigrowało 47 433 osób. Również dla wielu Polaków i Czechów Berlin Zachodni stanowił bramę na Zachód.

Budowa muru, ustawianie betonowych bloków (1961) (Zdj. Wikimedia Commons)
Budowa muru, ustawianie betonowych bloków (1961)
(Zdj. Wikimedia Commons)

Budowa Muru była jednym z najpilniej strzeżonych planów NRD. Poprzedziła go tzw. Akcja Róża, w wyniku której w nocy z 12 na 13 sierpnia 1961 roku rozpoczęto opasywanie nieszczelnej do tej pory granicy zasiekami z drutów kolczastych. Dodatkowo zwiększono liczbę pilnujących jej wschodnioniemieckich funkcjonariuszy do ponad 10 tysięcy. W ich skład wchodziła Niemiecka Policja Graniczna (Deutsche Grenzpolizei), Policja Ochronna i skoszarowana Policja Ludowa (Schutz- und Kasernierte Volkspolizei), a także członkowie Robotniczych Oddziałów Samoobrony (Betriebskampfgruppen). Choć wielu uważa datę 13 sierpnia 1961 roku za początek budowy Muru, jednak same prace rozpoczęto cztery dni później. Wynikało to z ostrożności zarówno władz NRD na czele z Walterem Ulbrichtem, jak i samego Nikity Chruszczowa. Obawiano się reakcji państw zachodnich. Jednak ich działania nie należały do gwałtownych. Choć formalnie wystosowano noty protestacyjne do Moskwy, nie były one traktowane priorytetowo. Ani prezydent Francji Charles de Gaulle, ani premier Wielkiej Brytanii Harold Macmillian nie uznali za stosowne przerwać swoich letnich urlopów.

Początkowo podczas budowy Muru ograniczano się do postawienia płotów czy zamurowania wejścia do domów mieszkalnych. Nie ograniczyło to jednak prób ucieczek, między innymi z wykorzystaniem okien domów stojących na granicy. Z czasem zamurowano także okna wychodzące na stronę zachodnią, a po wysiedleniu mieszkańców wiele z nich zburzono. W trakcie tych działań powstało wiele eksklaw, które w późniejszym czasie zlikwidowano poprzez dokonanie wymiany terytorium pomiędzy Berlinem Wschodnim i Zachodnim. Jedną z takich eksklaw by Trójkąt Lenne, który pomimo przynależności do części wschodniej pozostał na terenie zachodnim. Teren ten został wymieniony dopiero 1 lipca 1988 roku.

Funkcjonariusz Policji Ludowej i członek Uzbrojonych Oddziałów Robotniczych nadzorujący budowę muru (sierpień 1961) (Zdj. Wikimedia Commons)
Funkcjonariusz Policji Ludowej i członek Uzbrojonych Oddziałów Robotniczych nadzorujący budowę muru (sierpień 1961)
(Zdj. Wikimedia Commons)

Mur Berliński nie tylko zapobiegał ucieczkom. Ograniczał również możliwości odwiedzin u krewnych mieszkających po drugiej stronie. W wyniku ciągnących się miesiącami negocjacji w roku 1963 zawarto porozumienie o przepustkach, które umożliwiło zachodnim berlińczykom pod koniec roku odwiedziny u krewnych ze wschodniej części. Od 13 kwietnia 1968 roku zakazano ministrom i urzędnikom państwowym Republiki Federalnej Niemiec (RFN) przejazdów do Berlina Zachodniego drogami tranzytowymi z wykorzystaniem terenu NRD. W związku z tym państwa zachodnie wystosowały protest. W związku z tym działaniem NRD wprowadziło 12 czerwca 1968 roku obowiązek posiadania paszportu z wizą do poruszania się po drogach tranzytowych biegnących pomiędzy Berlinem Zachodnim a RFN. W reakcji na to wprowadzono obowiązkowe opłaty dla urzędników państwowych NRD, którzy chcieliby wjechać do państw należących do NATO. Spowodowało to reakcję odwetową Niemiec Wschodnich polegającą na wprowadzonym z dniem 8 lutego 1969 roku zakazie przejazdu drogami tranzytowymi żołnierzy Bundeswehry, członków zgromadzenia federalnego i członkom ministerstwa obrony RFN. Dodatkowo Moskwa zaprotestowała przeciwko odbywającym się w Berlinie Zachodnim wyborom prezydent RFN. Impas wywołany wyżej wymienionymi reakcjami spowodował wystosowanie przez państwa zachodnie zaproszenia do rozmów. W 1971 roku podpisano czterostronną umowę, która zabezpieczała dostęp do Berlina Zachodniego.

Podział Berlina to jednak nie tylko wojna dyplomatyczna. Podczas organizowanych ucieczek do Berlina Zachodniego wiele osób zostało zabitych. Dokładna ich liczba nie jest znana i oscyluje pomiędzy 136 a 238 śmiertelnymi przypadkami. Jednak warto zauważyć, że od 13 sierpnia 1961 roku do 9 listopada 1989 roku zorganizowano 5075 udanych ucieczek, w tym 574 było dezercjami. Mur Berliński zakończył swój niechlubny byt w nocy z czwartku 9 listopada na piątek 10 listopada 1989, po przeszło 28 latach istnienia.

Daria Czarnecka

Tekst powstał w kooperacji z enrs.eu 

Bez nazwy

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*