Ziemia na wzgórzu królewskim skrywa więcej, niż mogłoby się wydawać. Wśród ruin nieistniejącej już świątyni, pod warstwami zapomnianej historii, archeolodzy natrafili na ślady krótkiego życia i nagłej śmierci – odkryto dziecięce pochówki na Wawelu, tuż obok fragmentu starej broni. Zamiast koron i insygniów władzy – szczątki najmłodszych, o których milczały kroniki.
Na dziedzińcu zewnętrznym Zamku Królewskiego na Wawelu, w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego kościoła św. Jerzego, zespół archeologów natrafił na wyjątkowe znaleziska. Wśród najważniejszych odkryć znalazły się trzy dziecięce pochówki na Wawelu oraz fragment starodawnej broni, prawdopodobnie kordu, czyli krótkiego miecza noszonego niegdyś przy pasie.
Prace archeologiczne ruszyły w pierwszych dniach maja 2025 roku i były kontynuacją wieloletnich działań badawczych prowadzonych na terenie jednego z najcenniejszych historycznych miejsc w Polsce. Celem bieżącej fazy badań było potwierdzenie istnienia wcześniejszej, wczesnośredniowiecznej świątyni pod wezwaniem św. Jerzego, która mogła funkcjonować jeszcze przed wzniesieniem gotyckiej budowli. Ta ostatnia została rozebrana w XIX wieku.
Jak przekazał prof. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu, to właśnie w rejonie dawnego prezbiterium świątyni archeolodzy odkryli pochówki dziecięce. Na podstawie analizy warstw kulturowych i wstępnych badań datuje się je na XVII wiek. Jednocześnie odkryto również fragment metalowego uzbrojenia, który po oczyszczeniu może potwierdzić, że był to kord – popularna wówczas broń boczna.
Prace są kontynuowane, czekamy, czy uda się znaleźć coś więcej. Jest duża szansa, że rzeczywiście uda się zweryfikować hipotezę, a może odnaleźć właśnie ten wczesnośredniowieczny kościół – wyjaśnił prof. Betlej.
Dziecięce pochówki na Wawelu a hipoteza o starszej świątyni
Aktualne badania są nie tylko archeologiczną sensacją, ale także kontynuacją historii badań sięgającej lat 60. XX wieku. To właśnie w 1965 roku zakończono jedną z wcześniejszych kampanii badawczych w tym samym rejonie, choć nie objęła ona całego terenu dawnego kościoła. Już wtedy znalezione relikty architektury sugerowały, że pod fundamentami gotyckiego kościoła mogła kryć się wcześniejsza budowla sakralna.
W ostatnich latach badacze wykorzystali technologię georadarową, która pozwoliła na wstępne wytypowanie miejsc szczególnie obiecujących z punktu widzenia archeologii. Na tej podstawie zaplanowano kolejne etapy wykopalisk – czego efektem są najnowsze odkrycia.
Znaleziska te mają ogromną wartość nie tylko naukową, ale i kulturową, ponieważ dostarczają informacji na temat życia (i śmierci) najmłodszych mieszkańców królewskiego wzgórza. Obecność dziecięcych pochówków na tak reprezentacyjnym i uświęconym terenie wskazuje, że mogły one należeć do rodzin o szczególnym statusie społecznym lub związkach z kapitułą zamkową.
Znaczenie badań i wcześniejsze odkrycia archeologiczne
Dziecięce pochówki na Wawelu to nie jedyne spektakularne odkrycia dokonane w ostatnich latach na terenie zamku. W latach 2023 i 2024 prowadzone były intensywne badania związane z przygotowaniami do stworzenia nowej, podziemnej trasy turystycznej. W ich trakcie odsłonięto m.in.:
- 12-metrowy odcinek reliktów wału obronnego z XI wieku, będącego częścią pierwotnych umocnień wzgórza,
- palenisko, które mogło służyć zarówno celom kuchennym, jak i rytualnym,
- przedmioty codziennego użytku, w tym gliniane fajki, unikalny flet w kształcie ptaka, kolekcję monet, fragmenty odzieży oraz metalowe ozdoby.
Odnalezione artefakty dostarczają niezwykle cennych informacji o codziennym życiu mieszkańców Wawelu – nie tylko królów i duchowieństwa, ale także rzemieślników, służby i dzieci.
W kontekście wcześniejszych badań
Historia archeologicznych badań na Wawelu sięga lat 50. XX wieku, kiedy to rozpoczęto systematyczne wykopaliska. Ich celem było nie tylko dokumentowanie przeszłości tego wyjątkowego miejsca, lecz także ratowanie cennych zabytków i poznanie materialnej kultury jego dawnych mieszkańców. Zespół archeologów przez dekady zgromadził bogaty zbiór artefaktów, które dziś możemy podziwiać m.in. na wystawach stałych Zamku Królewskiego na Wawelu – „Miasteczko wawelskie” oraz „Międzymurze. Podziemia Wawelu”.
Wśród dotychczasowych znalezisk znalazły się:
- elementy uzbrojenia, takie jak groty włóczni, ostrza i fragmenty pancerzy – świadectwo militarnej historii wzgórza,
- naczynia kuchenne i sztućce, wykorzystywane przez mieszkańców zamku na co dzień,
- foremki do ciast, a także buty, zabawki, gliniane fajki i dewocjonalia,
- szklane kałamarze, cyrkle oraz inne instrumenty, które ukazują złożony charakter życia na Wawelu – od duchowego po intelektualne.
Te znaleziska nie tylko wzbogacają wiedzę historyków, ale również pozwalają odwiedzającym zrozumieć, że Wawel był przestrzenią nie tylko polityczną i religijną, ale także codzienną – miejscem dzieciństwa, nauki i pracy. Odkrycie, jakim są dziecięce pochówki na Wawelu, wkomponowuje się w ten szerszy kontekst – pokazując, że wzgórze było przestrzenią życia (i śmierci) całych rodzin.
Źródło wiedzy o obyczajowości XVII wieku
Nowo odkryte dziecięce pochówki na Wawelu, datowane wstępnie na XVII wiek, stanowią nieocenione źródło wiedzy na temat dawnych zwyczajów pogrzebowych i religijnych. To czas, w którym Rzeczpospolita Obojga Narodów była jednym z największych i najbardziej zróżnicowanych kulturowo państw w Europie. Pochówki dzieci w tak eksponowanym miejscu mogły oznaczać przynależność do ważnych rodzin dworskich, duchowieństwa lub społeczności związanej z funkcjonowaniem kościoła św. Jerzego.
Badacze przypuszczają, że dzieci mogły zostać pochowane w pobliżu prezbiterium ze względu na symboliczne znaczenie tego miejsca. W tradycji chrześcijańskiej bliskość ołtarza wiązano z dostępem do świętości i nadzieją na zbawienie. W przypadku dzieci, których śmierć była często wynikiem chorób i trudnych warunków sanitarnych, pochówek w takim miejscu mógł być także wyrazem szczególnej troski o ich dusze.
Dzięki analizom archeologicznym możliwe będzie określenie m.in. wieku dzieci w chwili śmierci, ewentualnych śladów chorób czy urazów, elementów stroju i wyposażenia grobów, materiałów, z których wykonano trumny, jeśli zachowały się ich fragmenty.
Wszystko to pomoże lepiej zrozumieć realia życia dzieci na Wawelu – od pozycji społecznej po praktyki religijne.
Znaczenie odkryć i przyszłość badań: dziecięce pochówki na Wawelu w centrum uwagi
Ostatnie znaleziska, w tym dziecięce pochówki na Wawelu, stają się ważnym punktem odniesienia dla współczesnych badań archeologicznych i historycznych. Przede wszystkim pozwalają naukowcom na nowo przyjrzeć się funkcjonowaniu przestrzeni sakralnej na wzgórzu wawelskim w różnych epokach. Odnalezione groby dziecięce oraz fragment broni nie tylko poszerzają naszą wiedzę o codziennym życiu i obyczajach religijnych, ale również stwarzają możliwość weryfikacji hipotezy o istnieniu wcześniejszej, być może wczesnochrześcijańskiej świątyni na tym terenie.
To, co czyni odkrycia wyjątkowymi, to ich kontekst – miejsce o ogromnym znaczeniu symbolicznym i historycznym dla całego narodu. Wzgórze wawelskie nie jest jedynie scenerią wielkiej historii królów, bitew i koronacji. To również przestrzeń życia zwykłych ludzi, ich rodzin, dzieci i codziennych trosk. Odnalezione groby najmłodszych mieszkańców Wawelu przypominają, że nawet w najbardziej reprezentacyjnych i „wzniosłych” miejscach toczyło się zwykłe, ludzkie życie – czasem bardzo kruche.
Zarówno specjaliści z dziedziny archeologii, jak i konserwatorzy oraz historycy, zgodnie podkreślają, że kolejne etapy prac przyniosą zapewne dalsze odkrycia. Dzięki zastosowaniu nowoczesnych technologii – od georadarów po analizy chemiczne i antropologiczne – możliwe będzie nie tylko lepsze poznanie konkretnych znalezisk, ale też stworzenie spójniejszego obrazu funkcjonowania całego kompleksu wawelskiego w różnych okresach historycznych.
Warto zaznaczyć, że wszystkie odnalezione artefakty, w tym te związane z najnowszymi pochówkami, zostaną odpowiednio zakonserwowane i udostępnione zwiedzającym. W dłuższej perspektywie planuje się również wzbogacenie stałych ekspozycji o elementy ukazujące codzienne życie dzieci na Wawelu – co pozwoli jeszcze pełniej oddać wielowymiarowość tego miejsca.
Źródło: PAP
Fot. poglądowa, Wawel
