Wojciech Lipoński, Dzieje kultury europejskiej. Barok-oświecenie
Europa baroku i oświecenia nie daje się zamknąć w szkolnych ramkach ani estetycznych etykietach. To czas, w którym sztuka, religia, polityka i komunikacja zaczynają grać do jednej, choć nie zawsze zgodnej melodii. Dzieje kultury europejskiej. Barok-oświecenie pokazuje, że nowoczesność rodziła się nie w ciszy gabinetów filozofów, lecz w zgiełku sporów, drukarni, świątyń, dworów i koszar.
Syntezy historyczne łatwo wpadają w pułapkę skrótu: kilka epok, kilka haseł, kilka bezpiecznych przykładów. Tu punkt wyjścia jest inny. Zamiast opowiadać dzieje kultury jako tło dla „ważniejszych” wydarzeń politycznych, narracja odwraca perspektywę i stawia kulturę w centrum – jako przestrzeń realnych napięć, transferów idei i długiego trwania procesów, które ukształtowały nowoczesną Europę.
Dzieje kultury europejskiej. Barok–oświecenie to tom, który łączy dwa okresy zwykle traktowane rozdzielnie, pokazując je jako powiązane etapy jednego, ciągłego ruchu kulturowego. Barok i oświecenie funkcjonują tu nie jako style do rozpoznawania po fasadach i obrazach, lecz jako sposoby porządkowania świata: myślenia o wiedzy, wierze, władzy, języku i komunikacji. Opowieść swobodnie przechodzi od literatury i sztuki do architektury, muzyki i filozofii, by zatrzymać się także przy zjawiskach rzadziej obecnych w podobnych syntezach – narodzinach nowoczesnego dziennikarstwa, mechanizmach cenzury, sporach o wolność słowa czy kulturowej roli wojska.
Autorem tomu jest Wojciech Lipoński, badacz znany z szerokiego, porównawczego spojrzenia na kulturę Europy. Jego narracja łączy dyscyplinę akademicką z wyraźną ambicją syntetyczną. To pisanie gęste, ale nie zamknięte w żargonie: zamiast podręcznikowego wykładu pojawia się forma eseistyczna, oparta na zestawieniach, kontrastach i ciągłym poszerzaniu perspektywy poza zachodnioeuropejskie centrum. Kolejne rozdziały układają się w spójny ciąg, w którym literatura, sztuka, religia, polityka i techniki komunikacji wzajemnie się uzupełniają, zamiast istnieć obok siebie.
Szczególnie wyraźnie wybrzmiewa tu rozszerzone ujęcie oświecenia. Obok francuskiego i angielskiego racjonalizmu pojawiają się nurty oświecenia katolickiego oraz żydowskiego, haskali, osadzone w konkretnych realiach społecznych i kulturowych. Dzięki temu oświecenie przestaje wyglądać jak jednolity projekt intelektualny, a zaczyna przypominać sieć lokalnych adaptacji, sporów i napięć. Podobnie potraktowany zostaje barok – nie jako zamknięta estetyka przepychu i kontrreformacji, lecz jako formacja zdolna do wytwarzania nowoczesnych języków kultury, także na obszarach zwykle uznawanych za peryferyjne.
Istotne miejsce zajmuje Europa Środkowo-Wschodnia. Polska i Wielkie Księstwo Litewskie nie są tu biernymi odbiorcami zachodnich wzorców, lecz aktywnymi uczestnikami obiegu idei i form artystycznych. W ten sposób książka wpisuje się w szerszy nurt rewizji eurocentrycznych narracji, podważających utrwalone hierarchie kulturowe baroku. Równie wyraźnie zaznaczona zostaje rola Ukrainy oraz krajów znajdujących się pod panowaniem islamu, gdzie literatura, sztuka i architektura pełniły funkcję nośników tożsamości i pamięci zbiorowej.
Na tym tle szczególnie ciekawie wypada wątek relacji między oświeceniem a kulturą militarną. Analiza obejmuje nie tylko idee i instytucje, lecz także praktyki: pieśni żołnierskie, orkiestry wojskowe, rozwój instrumentów dętych oraz wpływy muzyki osmańskiej i tradycji janczarskiej, które przenikały do kultur dworskich Europy Środkowej. Ten fragment dobrze koresponduje z najnowszymi badaniami nad społeczną i kulturową historią wojska, pokazując armię jako ważny kanał transferu form kulturowych, a nie wyłącznie narzędzie przemocy.
Na tle dotychczasowych ujęć tom wyróżnia się odejściem od prostych opozycji: sacrum i profanum, Wschodu i Zachodu, tradycji i nowoczesności. W ich miejsce pojawia się obraz Europy jako przestrzeni negocjacji, zapożyczeń i współistnienia sprzecznych porządków. Przedstawione tezy pozostają w zgodzie z aktualnymi tendencjami badawczymi, które podkreślają wielocentryczność kultury europejskiej i znaczenie regionów długo spychanych na margines głównego nurtu.
To synteza imponująca zakresem i odwagą tematyczną, która realnie przesuwa punkt ciężkości w myśleniu o baroku i oświeceniu. Wysoki stopień zagęszczenia treści może być wyzwaniem, a niektóre wątki aż proszą się o szersze rozwinięcie, ale jest to cena za ambitny, przekrojowy charakter książki. Solidna, nowoczesna synteza dla czytelników gotowych na myślenie poza schematem.
Wydawnictwo Naukowe PWN
Ocena recenzenta: 5/6
Agnieszka Cybulska
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Naukowym PWN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
