Zanim zapalano znicze i odwiedzano groby, Święto Wszystkich Świętych wyglądało zupełnie inaczej. Początkowo czczono wyłącznie męczenników, a nie wszystkich zmarłych, i co ciekawe – kiedy dawniej obchodzono Święto Wszystkich Świętych, przypadało ono w maju. Właśnie wtedy papież Bonifacy IV poświęcił rzymski Panteon, zamieniając świątynię pogańskich bogów w kościół dedykowany Matce Bożej i Wszystkim Męczennikom.
Dziś wszyscy udamy się na cmentarze, by jak co roku odwiedzić groby bliskich zmarłych z naszych rodzin. Czy zastanawialiście się kiedyś nad tym, jaką historię ma to święto? Jest ona bardzo długa i sięga czasów pierwszych chrześcijan.
Początkowo wcale nie odwiedzano grobów zwykłych śmiertelników. Najpierw było to święto ku czci wszystkich męczenników, zwłaszcza tych, którzy nie mieli ustalonego konkretnego dnia swojego wspomnienia. Co jeszcze ciekawsze, w VII wieku naszej ery obchodzono to święto 13 maja! Tego dnia w roku 609 lub 610, papież Bonifacy IV poświęcił rzymski Panteon, czyli świątynię poświęconą wszystkim bogom.
Od tamtego momentu był to kościół Najświętszej Maryi Panny i Wszystkich Męczenników. W ten sposób nadano początek liturgicznego święta Wszystkich Świętych w Rzymie! Ustalono, że będzie się je obchodzić 13 maja, ponieważ w ten sposób świętowano przejęcie przez Kościół miejsca, w którym dawniej odbywał się pogański kult.
Wszystkich Świętych 1 listopada
Nie wiadomo dokładnie kiedy przeniesiono obchody dnia Wszystkich Świętych na listopad. Przypuszcza się, że nastąpiło to między VIII a IX wiekiem. Najprawdopodobniej datę z 13 maja na 1 listopada zmienił papież Grzegorz III (pontyfikat 731-741). W ówczesnej bazylice, wzniesionej przez cesarza Konstantyna w IV wieku, papież Grzegorz III nakazał wzniesienie specjalnej kaplicy ku czci Wszystkich Świętych. Poświęcenie tej kaplicy nastąpiło właśnie 1 listopada. Z biegiem czasu ustalono, że to właśnie 1 listopada będzie nową dniem, kiedy będzie obchodzone święto ku czci Wszystkich Świętych.
Papież Grzegorz IV (pontyfikat 827-844) rozszerzył obchody dnia Wszystkich Świętych na cały Kościół. Stało się to między 835 a 837 rokiem na prośbę cesarza Ludwika Pobożnego. Od tego momentu zaczęto obchodzić Wszystkich Świętych 1 listopada w całym Kościele rzymskokatolickim.
Dlaczego Dzień Wszystkich Świętych obchodzimy 1 listopada?
Nie mamy stuprocentowej pewności, ale istnieje kilka hipotez. Po pierwsze, 1 listopada oznaczał koniec żniw i początek zimy. To sprzyjało zorganizowaniu święta, ku czci Wszystkich Świętych, na które przyszłoby wiele osób.
Poza tym w Anglii i Irlandii, obchodzono w tym czasie pogańskie święto Samihan. Było ono związane z duchami zmarłych. Mógł być to zatem celowy zabieg Kościoła, aby pogańską tradycję, zastąpić chrześcijańską. Kolejny argument za przeniesieniem Wszystkich Świętych z maja na listopad to to, że maj to miesiąc wiosenny, kiedy wszystko budzi się do życia. Nie jest to dobry czas na refleksję nad śmiercią i przemijaniem.
Wszystkich Świętych w Polsce
Do Polski zwyczaj obchodzenia Wszystkich Świętych dotarł już za panowania księcia Mieszka I, kiedy przyjął on chrzest lub też dopiero za panowania jego syna – Bolesława Chrobrego. Wtedy zaczęto w polskim Kościele organizować kalendarz liturgiczny według zachodnich wzorców.
W średniowieczu święto Wszystkich Świętych było jednym z najważniejszych świąt w roku liturgicznym. Trzeba było wtedy uczestniczyć we Mszy Św. oraz organizowane były uroczyste procesje. Z czasem pojawił się również zwyczaj odwiedzania grobów bliskich zmarłych. Jednak był on raczej związany z 2 listopada, kiedy to ustanowiono Dzień Zaduszny.
Jednak zwyczaj dekorowania grobów oraz palenia zniczy to tradycja, która narodziła się na przełomie XIX i XX wieku. Dzień Wszystkich Świętych zyskał ogromną popularność w okresie PRL-u, kiedy to masowo odwiedzano groby bliskich zmarłych, a cmentarze rozświetlały się zniczami. Dziś ta tradycja tak wrosła w polską kulturę, że większość Polaków nie wyobraża sobie, żeby 1 listopada nie pójść na cmentarz.
Wybrana bibliografia:
- Norwich J.J. Niezwykłe historie papieży. Dzieje papieży od św. Piotra do Benedykta XVI, przekł. Anna Żukowska-Maziarska, Ożarów Mazowiecki 2024.
- Barbara Ogrodowska, Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2010.
- B. Łomacz: „Dzień Zaduszny”. W: Encyklopedia katolicka. t. 4. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1995, s. 594-596.
- W. Pałęcki: „Wszystkich Świętych”. W: Encyklopedia katolicka. t. 20. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2014, s. 1020-1022.
