Kamil Kajkowski, Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu
Obserwujemy dziś renesans zainteresowania tematyką słowiańską. Jego początki można śmiało powiązać z Andrzejem Sapkowskim oraz grą komputerową Wiedźmin 3 studia CD Projekt Red. Produkcja ta zwróciła uwagę świata na tradycje Europy Wschodniej. Wzbudziła także wśród młodszych i starszych zainteresowanie tą tematyką, która wcześniej pojawiała się tylko jako jeden z tematów lekcji historii. Seria Wierzenia i Zwyczaje Wydawnictwa Replika, w której ukazała się najnowsza książka Kamila Kajkowskiego, jest odpowiedzią na zainteresowania szerokiego grona czytelników.
Badacz Słowian
Kamil Kajkowski, doktor nauk humanistycznych, jest archeologiem związanym z Muzeum Zachodniokaszubskim w Bytowie. Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół archeologii wczesnego średniowiecza, w tym wierzeń, rytuałów i symboliki dawnych Słowian.
Autora interesuje szczególnie sfera sacrum, czyli to w jaki sposób Słowianie rozumieli świat, w co wierzyli i jak te wierzenia wpływały na ich codzienne życie. Analizuje on znaleziska pod kątem śladów magii i rytuałów. Skupia się na regionie Pomorza i Połabstwa, który był tyglem kulturowym i ośrodkiem pogaństwa najdłużej opierającym się chrystianizacji.
Kamil Kajkowski, oprócz omawianych Wierzeń ssawnych Słowian. Od mitu do obrzędu, jest autorem książki Mitologia słowiańska. Śladami wierzeń dawnych Słowian, w której wychodzi poza podstawowe i powszechnie znane legendy. Często pojawia się także w podcastach historycznych, m.in. u Radio Naukowego. Uczestniczy także w festiwalach archeologicznych.
Książka Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu, została wydana w formacie A5. Publikacja w twardej oprawie liczy 416 stron. Treść podzielona na cztery części tematyczne wraz z podaniem końcowej bibliografii oraz publikacji, w których ukazały się pierwodruki wykorzystanych artykułów. Uzupełniają ją przypisy, ryciny oraz zestawienia tabelaryczne.
Słowianie nadbałtyccy
Słowianie nadbałtyccy, określani także jako Słowianie połabscy lub Pomorzanie, zamieszkiwali tereny od ujścia Łaby na zachodzie po dolną Wisłę na wschodzie.
Wśród Słowian nadbałtyckich można wyróżnić kilka plemion. Wieleci (Lutycy) słynęli z waleczności. Nie mieli jednego władcy, lecz rządzili się poprzez wiece. Obodrzyce zamieszkiwali tereny dzisiejszej Meklemburgii. Rujanie zajmowali wyspę Rugia. Ich potęga opierała się na flocie i sanktuarium w Arkonie. Pomorzanie to plemię osiadłe między Odrą a Wisłą, z głównymi ośrodkami w Szczecinie i Wolinie.
Słowianie nadbałtyccy zajmowali się handlem morskim i rzemiosłem. Wśród ważnych ośrodków można wymienić Wolin i Szczecin. Wolin (Jomsborg/Vineta) był jednym z największych miast ówczesnej Europy Północnej. Tu Słowianie żyli obok Wikingów. Szczecin był dużym grodem handlowym, którego mieszkańcy zajmowali się handlem rybami i bursztynem.
W przeciwieństwie do Polan, którzy modlili się głównie w świętych gajach, Słowianie nadbałtyccy budowali drewniane świątynie. Ich najważniejszym bóstwem był Świętowit o czterech twarzach, którego kult w Arkonie na Rugii przetrwał do 1168 roku. Kapłani Świętowita posiadali znaczącą władzę polityczną, a o losach wojny decydowały wróżby z zachowania świętego białego konia.
Historia Słowian nadbałtyckich wypełniona jest wojnami z Cesarstwem Niemieckim, Danią i państwem Piastów. Rozbicie plemienne oraz krucjaty przyczyniły się do upadku Słowian. Po upadku Arkony i podboju Połabia przez margrabiów niemieckich, tamtejsi Słowianie ulegli germanizacji.
Z komiksem przez Słowiańszczyzną
Książka Kamila Kajkowskiego nie jest tylko kolejnym opracowaniem wierzeń Słowian. Czytelnik miło się zaskoczy wędrując ze Słowianami do krainy Kajo i Kokosza.
Komiks Kajko i Kokosz Janusza Christy kształtował wyobraźnię wielu pokoleń Polaków ukazując „słowiańszczyznę w pigułce” na wesoło, ale też rzetelnie. Nawiązanie Kamila Kajkowskiego pokazuje, jak badania naukowe wkraczają do świata popkultury.
Głównych bohaterów często porównuje się do Asteriksa i Obeliksa. Choć struktura jest podobna – dwóch przyjaciół, mała osada, potężni wrogowie – Kajko i Kokosz wyrastają z zupełnie innego ducha. Mirmiłowo nie jest galijską wioską, ale klasycznym słowiańskim grodem z palisadą, rymarzem, kowalem i kasztelanem, który cierpi na wieczną depresję (Mirmił). Autor wykorzystał lekko absurdalny humor sytuacyjny i językowy.
Kajko jest niski, inteligentny, odważny. Jego postać to głos rozsądku w duecie. Natomiast Kokosz jest jego przeciwieństwem – wielki, silny, przesądny i wiecznie głodny. Jego „wiara” w różnego rodzaju znaki i zabobony to nawiązanie do ludowej duchowości Słowian. Zbójcerze są parodią zakonów rycerskich (Krzyżaków).
Janusz Christa wplótł w fabułę elementy wierzeń słowiańskich. Czarownica Jaga to postać archetypowa (odpowiednik Baby Jagi), ale przedstawiona jako mądra, choć porywcza ciotka, która lata na miotle i przyrządza eliksiry. Smok Miluś to postać, która wprowadziła do serii element baśniowy. Magia w Mirmiłowie, w tym latające kufry, dywany i czary, są czymś codziennym, niemal rzemieślniczym, co świetnie oddaje klimat dawnych podań.
Po śmierci Janusza Christy w 2008 roku seria nie została zakończona. Nowi autorzy (m.in. Maciej Kur, Sławomir Kiełbus) tworzą nowe albumy, starając się zachować kreskę i ducha oryginału.
Kajko i Kokosz doczekali się animowanego serialu, który przybliżył te postacie nowemu pokoleniu. Głosu bohaterom użyczyli m.in. Artur Pontek i Michał Piela.
„Historia badań nad religią Słowian jest historią rozczarowań”
Książka Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu to zbiór dwunastu tekstów naukowych publikowanych w latach 2016–2024 oraz jednego premierowego. Autor uporządkował je w logiczną całość, tworząc kompleksowy obraz duchowości naszych przodków. Autor jako archeolog nie opiera się na domysłach, ale na konkretnych znaleziskach, które zestawia z kronikami historycznymi.
Książka jest podzielona na cztery kluczowe części: I – Przestrzeń dla Bogów, II – Świat zmarłych, III – Komunikacja z sacrum, IV – Varia.
W części pierwszej autor analizuje, jak Słowianie organizowali swoje miejsca święte. Czy istniały „grody kultowe”? Jak wyglądały pogańskie świątynie, szczególnie te na Pomorzu i Rugii, i dlaczego je niszczono?
„Świat zmarłych” to wgląd w słowiańską eschatologię. Kamil Kajkowski opisuje łodzie-groby, groby komorowe i przedmioty codziennego użytku wkładane do pochówków. Wyjaśnia także, jak skomplikowana była relacja żywych ze zmarłymi i jak obrzędy pogrzebowe łączyły lokalne tradycje z obcymi wpływami.
Trzecia część poświęcona jest ofiarom zakładzinowym oraz roli monet i uzbrojenia, które wówczas nie były tylko środkiem płatniczym czy narzędziem walki, ale przedmiotami o znaczeniu magicznym.
W części „Varia” autor analizuje m.in. wierzenia słowiańskie w komiksach o Kajku i Kokoszu Janusza Christy. Pokazuje także, jak motywy mitologiczne przetrwały w nowoczesnej formie.
Wierzenia dawnych Słowian. Od mitu do obrzędu Kamila Kajkowskiego wyróżnia się wysoką wartością naukową. Książka posiada obszerną bibliografię, co świadczy o tym, że każda postawiona teza ma oparcie w badaniach naukowych. Autor skupia się na tym, co można wykopać z ziemi, a nie na legendach spisanych setki lat później. Mimo naukowego charakteru, Kamil Kajkowski pisze w sposób, który pozwala laikowi zrozumieć, że dla Słowianina sacrum – świętość i profanum – codzienność były nierozłączne.
Autor przywołuje cytat prof. Stanisława Urbańczyka „Historia badań nad religią Słowian jest historią rozczarowań”, aby udowodnić, że dzięki nowoczesnej archeologii można jednak dowiedzieć się o przodkach znacznie więcej, niż się wydawało.
Wierzenia i zwyczaje
Seria Wierzenia i Zwyczaje wydawnictwa Replika to popularna kolekcja książkowa poświęcona Słowiańszczyźnie, folklorowi oraz dawnej kulturze ludowej w Polsce.
Głównym założeniem serii jest przypominanie klasyki oraz wydawanie nowych opracowań. Książki mają twarde oprawy z pięknymi, często mrocznymi lub etnicznymi ilustracjami.
Serię można podzielić na kilka nurtów: reedycje klasyków, demonologię i magię, nowe opracowania i syntezy. Wydawnictwo przypomina dzieła klasyków tematu, które wcześniej były trudno dostępne. W części poświęconej demonologii można przywołać Leonarda Pełkę i jego Polską demonologię ludową. Wydawnictwo zaprasza też współczesnych badaczy, aby podsumowali stan dzisiejszej wiedzy. Przykładem jest omawiana książka Kamila Kajkowskiego.
Seria ta jest dobrym punktem wyjścia dla kogoś, kto chce wyjść poza „pop-słowiańszczyznę” z gier i filmów, ale nie jest gotowy na podręczników akademickich.
Wydawnictwo Replika
Ocena recenzenta: 5/6
Małgorzata Iwańska-Kania
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Replika. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
