Mateusz Cholewa, Fake off
Fake off Mateusza Cholewy porządkuje temat, który codziennie wraca w mediach społecznościowych, reklamach, wyszukiwarkach, chatbotach, sklepach online i zwykłych rozmowach. Autor pisze o fake newsach, pozornych ekspertach, badaniach naukowych, sztucznej inteligencji i internetowych oszustwach.
Autor wyjaśnia różnice między fake newsem, false newsem, misinformacją, malinformacją i dezinformacją. Pokazuje też, skąd biorą się fałszywe treści: z żartu, satyry, trollingu, walki o zasięgi, pieniędzy, sprzedaży, polityki oraz propagandy. Dalej przechodzi do tematów szczególnie podatnych na manipulację: migracji, Ukrainy, szczepień, zdrowia i klimatu.
Jedne z ciekawszych partii książki dotyczą codziennych nawyków. Autor przypomina, że przy każdej podejrzanej treści warto zapytać o źródło, autora, datę, kontekst, pierwotny materiał, zdjęcie, nagranie i interes nadawcy.
Cholewa dobrze oddziela wiedzę od pozoru kompetencji. Tytuł, pewny ton, rozpoznawalna twarz albo nazwa organizacji nie wystarczają. Znaczenie mają specjalizacja, dorobek, uprawnienia, doświadczenie oraz możliwy konflikt interesów (w polskim kontekście przydatne są wskazówki dotyczące bazy Ludzie Nauki i Centralnego Rejestru Lekarzy).
Autor wyjaśnia, czym są metodologia, recenzja naukowa, liczba uczestników, ograniczenia badania, hierarchia dowodów, korelacja i związek przyczynowy. Pisze o preprintach, czasopismach drapieżnych oraz wycofywaniu publikacji.
Część o sztucznej inteligencji zachowuje rozsądny ton. Cholewa omawia chatboty, obrazy generowane przez AI, deepfake’i, syntetyczne głosy i masową produkcję treści. Wskazuje sygnały ostrzegawcze: błędy w detalach, problemy z anatomią, nienaturalny głos, niespójny obraz, podejrzanie gładki tekst.
Ostatnie rozdziały o scamach dobrze domykają całość. Fałszywa treść może kosztować pieniądze, dane, konto albo dostęp do usługi. Autor omawia fałszywe sklepy, oszustwa inwestycyjne, podszywanie się pod znane osoby, podejrzane reklamy, sensacyjne wpisy i linki prowadzące do wyłudzeń.
Fake off jest poradnikiem konkretnym, przystępnym i osadzonym w polskim doświadczeniu Internetu. Przy szerokim zakresie tematów książka miejscami gęstnieje, lecz wynika to z ambicji objęcia zjawiska w wielu codziennych sytuacjach. Cholewa daje czytelnikowi zestaw narzędzi, a nie gotową pozę wyższości wobec „naiwnych”. To praktyczny przewodnik po fake newsach, pozornych ekspertach, badaniach naukowych, AI i internetowych oszustwach. Autor pokazuje, że bezpieczeństwo informacyjne zaczyna się od kilku prostych pytań: kto mówi, kiedy, na jakiej podstawie i z jakim interesem.
Wydawnictwo Znak
Agnieszka Cybulska
