Odkryto najstarsze ślady wydobycia metali na ziemiach polskich, co stanowi przełomowe odkrycie w dziedzinie archeologii. Ołowiane ozdoby z wczesnej epoki żelaza, znalezione na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej, zostały wykonane z miejscowych złóż ołowiu, co potwierdzają wyniki nowoczesnych badań. Te artefakty to najstarsze, potwierdzone świadectwa wydobycia i wytopu metali z rud na terenie Polski.
Wydobycie metali na ziemiach polskich rozpoczęło się nie od miedzi, jak powszechnie sądzono, lecz od ołowiu, a dokładniej od wykorzystywania olkuskich złóż siarczku ołowiu. To odkrycie, potwierdzone przez zespół polskich naukowców, stanowi najstarszy dowód na wydobycie i wytop metali w naszym kraju.
Zespół badawczy, wykorzystując nowoczesne techniki analityczne, dowiódł, że wczesne ozdoby ołowiane z okresu wczesnej epoki żelaza zostały wykonane z miejscowej rudy, co pozwoliło datować ten proces na okres VIII-VII w. p.n.e., o około 1000 lat wcześniej niż dotychczas przypuszczano.
Tradycyjnie w archeologii analizowano rozprzestrzenienie różnych wytworów kultury materialnej, aby zrozumieć, jak dawni ludzie komunikowali się i wymieniali dobra. W ostatnich latach coraz częściej stosowane są metody archeometrii, które umożliwiają nie tylko określenie miejsca wytworzenia przedmiotów, ale również ich pierwotne pochodzenie.
W szczególności, badania proweniencji izotopowej, które pozwalają ustalić źródło surowca użytego do produkcji przedmiotów, zrewolucjonizowały nasze rozumienie dawnych sieci handlowych. Dzięki tym metodom, naukowcy mogą identyfikować różnice w składzie chemicznym złoży, co pomaga określić, skąd pochodził dany surowiec. W przypadku ołowiu, badania izotopowe pozwalają na wyśledzenie proporcji izotopów, które różnią się w zależności od pochodzenia rudy.
W epoce brązu (około 3300–1200 lat p.n.e.) oraz wczesnej epoki żelaza, kontakty handlowe między różnymi regionami Europy znacznie się rozwinęły. Wzrosło zapotrzebowanie na metale potrzebne do produkcji brązu, takich jak miedź, cyna i ołów.
Miedź i jej stopy były importowane z południowej Europy, a najnowsze badania pokazują, że ołów był wydobywany i wykorzystywany znacznie wcześniej, niż sądzono. Zespół badaczy z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, Narodowego Centrum Badań Jądrowych w Otwocku oraz Uniwersytetu Warszawskiego przeanalizował 11 ołowianych ozdób z cmentarzysk późnej kultury łużyckiej, stosując metodę analizy izotopów ołowiu.
Odkryli, że te ozdoby zostały wykonane z miejscowej rudy, co wskazuje na to, że złoża ołowiu w Olkuszu były eksploatowane już w I tysiącleciu p.n.e. – o całe 1000 lat wcześniej niż wcześniej przypuszczano. Oznacza to, że to najstarsze ślady wydobycia metali na ziemiach polskich.
Dotychczas, informacje o wydobyciu ołowiu w Polsce pochodziły głównie z okresu rzymskiego i były datowane na III wiek n.e. Dzięki najnowszym badaniom, prowadzonym przez zespół naukowców z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, udało się cofnąć te daty do VIII–VII w. p.n.e., co stanowi najstarszy dowód na wydobycie jakiegokolwiek metalu z miejscowych rud w Polsce.
Wcześniej, w epoce brązu, nie było jeszcze potwierdzenia, że metale były pozyskiwane lokalnie. Miedź, cyna i ołów były wtedy importowane, głównie z południowej Europy. Badania geochemiczne, mimo licznych prób, nie wykazały jeszcze żadnych dowodów na miejscowe wydobycie miedzi w Polsce w epoce brązu.
Dr Karol Dzięgielewski z Instytutu Archeologii UJ wyjaśnił, że wyniki tych badań potwierdzają, iż pierwsze wydobycie metali w Polsce dotyczyło właśnie ołowiu, a nie miedzi. Jak podkreślił, udowodniliśmy datowaną na I tysiąclecie p.n.e. ekstrakcję ołowiu z olkuskich złóż galeny, co pozwala stwierdzić, że wydobycie i hutnictwo rud metali na ziemiach polskich rozpoczęło się nie od miedzi, ale od ołowiu około VIII-VII w. p.n.e.
Dalsze badania prowadzone przez naukowców z Instytutu Archeologii UJ, w tym dr Ewelinę Miśtę-Jakubowską z Narodowego Centrum Badań Jądrowych, mają na celu kontynuowanie analizy, porównując narzędzia archeologiczne z nowoczesnymi metodami geochemicznymi. Ich celem jest rekonstrukcja wzorców wymiany surowców, w szczególności tych wykorzystywanych do produkcji metalurgicznej.
W ramach tych badań skoncentrują się na badaniach stopów miedzi z epoki brązu, przeanalizują żużel wczesnego żelaza, a także zastosują innowacyjne techniki analizy izotopów osmu i strontu. Planowana jest również rozbudowa bazy danych dotyczącej izotopów ołowiu i cyny, co umożliwi lepsze zrozumienie pradawnych sieci handlowych w Europie.
Metoda oznaczania stosunków izotopów ołowiu jest stosunkowo nową techniką, która ma olbrzymi potencjał w archeologii. Uznaje się ją za trzecią rewolucję w tej dziedzinie, a w Polsce zyskuje na znaczeniu. Dr Ewelina Miśta-Jakubowska zauważyła, że choć badania wymagają pobrania niewielkich próbek z zabytków, co może spotykać się z oporem ze strony konserwatorów, to ich efekty mogą być przełomowe, dostarczając niezwykle cennych informacji.
Głównymi autorami badań są dr Ewelina Miśta-Jakubowska i dr hab. Dariusz Rozmus z Muzeum Sztygarka w Dąbrowie Górniczej, a także dr Karol Dzięgielewski oraz Renata Czech-Błońska z Instytutu Archeologii UJ. W projekcie uczestniczyli także badacze z Uniwersytetu Warszawskiego, Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie oraz Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiełzowie.
Badania były finansowane przez Narodowe Centrum Nauki oraz Mare Nostrum Lab w ramach Programu Strategicznego Inicjatywa Doskonałości na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Źródło:
- Miśta-Jakubowska E., K. Dzięgielewski, D. Rozmus, R. Czech-Błońska, M. Szymaszkiewicz, M. Michnik, A. Gójska, J. Karasiński, A. Garbacz-Klempka, B. Wagner, W. Duczko, The first isotopic evidence of Early Iron Age lead ore exploitation in the Silesian-Krakow upland, Poland: a provenance study of Lusatian culture lead ornaments, Archaeometry [dostęp: 10.02.2025].
Fot. R. Czech-Błońska, K. Dzięgielewski
bdh/cc
