W głębi egipskiej pustyni, w miejscach, gdzie niegdyś hałas młotów i wyciągów przerywał ciszę, archeolodzy odkrywają brutalną prawdę o pracy górników sprzed 2200 lat. Wśród nieoczekiwanych znalezisk pojawiają się ślady niewolniczej pracy, która miała napędzać potęgę Ptolemeuszy. Kajdany sprzed 2200 lat, znalezione w kopalni Ghozza, stanowią niepodważalny dowód na to, jak wielką cenę płacono za złoto, które miało wzmocnić władzę starożytnego Egiptu.
Od 1994 roku Francuska Misja Archeologiczna na Pustyni Wschodniej prowadzi intensywne wykopaliska na wielu stanowiskach archeologicznych w Egipcie. Badania te koncentrowały się głównie na odkrywaniu pozostałości rzymskich fortów oraz ptolemejskich miejsc wydobycia minerałów, które odsłoniły bogatą historię eksploatacji tego regionu. Pustynia Wschodnia, znana z bogatych zasobów naturalnych, była intensywnie wykorzystywana zwłaszcza w okresie hellenistycznym (332–30 p.n.e.), a współczesne badania dostarczają nowych dowodów na trudne warunki pracy górników, zwłaszcza w kopalni Ghozza.
Złoto na Pustyni Wschodniej – górnictwo w okresie ptolemejskim
Złoto egipskie od wieków budziło zainteresowanie zarówno w kraju, jak i poza jego granicami. Pustynia Wschodnia była jednym z najważniejszych obszarów jego wydobycia. Pierwszy wzrost intensywności eksploatacji miał miejsce w okresie Nowego Państwa (ok. 1500–1000 p.n.e.), jednak prawdziwy rozkwit górnictwa złota nastąpił w epoce hellenistycznej.
Po podboju Egiptu przez Aleksandra Wielkiego w 332 roku p.n.e., dynastia Ptolemeuszy uruchomiła niemal 40 kopalni na tym obszarze. Wydobywane wówczas złoto miało kluczowe znaczenie nie tylko dla finansowania działań wojennych na Morzu Śródziemnym, ale także dla budowy monumentalnych obiektów w Aleksandrii, które miały podkreślać potęgę władzy Ptolemeuszy.
Jednym z pierwszych uruchomionych zakładów była kopalnia Samut North, która była badana przez francuski zespół archeologów w latach 2014–2015. Wykopaliska przeprowadzone w tej kopalni dostarczyły cennych informacji na temat procesów związanych z wydobywaniem i przeróbką rud złota. Mimo jej strategicznego znaczenia, okres funkcjonowania kopalni był stosunkowo krótki – trwał jedynie cztery do pięciu sezonów roboczych, przy czym każdy z tych sezonów trwał od sześciu do dziewięciu miesięcy.
Praca w egipskich kopalniach
Kontrola nad kopalnią była bardzo restrykcyjna. Większość lub nawet całość załogi mieszkała w pilnie strzeżonych dormitoriach. Jednak niektóre z odkryć, takie jak kajdany w Ghozza, sugerują, że przynajmniej część górników wykonywała pracę przymusową.
Choć warunki życia tych osób pozostają w dużej mierze nieznane – ich miejsca zamieszkania nie zostały jeszcze zidentyfikowane – struktura wioski wokół kopalni Ghozza może sugerować, że niektórzy robotnicy mieli możliwość swobodnego przemieszczania się. Dotychczas przebadano ponad połowę stanowiska, a kolejne wykopaliska mają na celu odkrycie ewentualnych magazynów, w których przechowywano surowce.
Kajdany sprzed 2200 lat w Ghozza i przymusowa praca górników
Jednym z najbardziej poruszających odkryć na stanowisku Ghozza były kajdany na kostki, które stanowią niepodważalny dowód na istnienie pracy przymusowej w kopalniach złota. W artykule opublikowanym 13 marca 2024 roku w czasopiśmie Antiquity, Bérangère Redon z francuskiego Laboratorium Historii i Źródeł Światów Antycznych (HiSoMA) podkreśliła, że: kajdany stanowią uzupełnienie starożytnego tekstu, który opisuje warunki życia górników w Egipcie i wspomina o obecności jeńców wojennych oraz pospolitych przestępców w kopalniach.
Stanowisko Ghozza, funkcjonujące pomiędzy 250 a 200 rokiem p.n.e., nie ograniczało się jedynie do kompleksu kopalnianego. Oprócz niego, archeolodzy odkryli również przyległą osadę z budynkami mieszkalnymi, ulicami oraz łaźniami.
W wyniku wykopalisk znaleziono setki ostrakonów – fragmentów ceramiki wykorzystywanych jako materiał piśmienniczy – które dostarczyły wielu cennych informacji na temat codziennego życia górników. Interesującym odkryciem była również informacja, że niektórzy pracownicy kopalni otrzymywali wynagrodzenie za swoje usługi, szczególnie za przetwarzanie rudy przy pomocy przenośnych kamieni młynskich.
Początkowo sądzono, że praca w kopalni Ghozza mogła obejmować wyłącznie wolnych ludzi, ponieważ nie odkryto tam strzeżonych dormitoriów, które były charakterystyczne dla innych kopalni w Egipcie. W niektórych kopalniach wejścia do takich miejsc były monitorowane przez strażników.
Jednak odkrycie kajdan w Ghozza zdecydowanie zmienia tę perspektywę. Jeden z zestawów kajdan składał się z siedmiu pierścieni na kostki i dwóch łączników, a drugi obejmował cztery łączniki oraz fragmenty dwóch pierścieni. Kajdany zostały znalezione w dawnym budynku magazynowym, wśród żelaznych przedmiotów oraz odpadów hutniczych, co wskazuje na ich związek z działalnością górniczą.
Pod względem konstrukcyjnym, kajdany z Ghozza przypominają te, które znaleziono w antycznych kopalniach srebra w Laurion (Grecja), co może sugerować, że Grecy przekazali swoje technologie górnicze do Egiptu w epoce ptolemejskiej. To odkrycie rzuca nowe światło na dramatyczne losy górników, którzy, wykonując ciężką pracę w kopalniach złota, finansowali ekspansję wojenną Ptolemeusza I, ponosząc ogromne koszty w postaci własnego zdrowia, a w niektórych przypadkach, także wolności.
Źródła:
- Killgrove Kristina, 2,200-year-old shackles discovered at ancient Egyptian gold mine, Live Science [dostęp: 22.03.2025].
- Redon Bérangère, Iron shackles from the Ptolemaic gold mines of Ghozza (Egypt, Eastern Desert), Cambridge University Press, Antiquity [dostęp: 22.03.2025].
