Śląsk Opolski w dobie powstań 1919–1921. Studia i materiały, red. Tomasz Gałwiaczek, Ksawery Jasiak
Książka „Śląsk Opolski w dobie powstań 1919-1921” to monografia pokonferencyjna po konferencji, która odbyła się w Praszce w 2021 r., a poświęcona była stuleciu powstań śląskich i plebiscytu. Zebrane artykuły, przygotowane przez badaczy z różnych ośrodków naukowych – Instytutu Pamięci Narodowej, Instytutu Śląskiego, Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych w Opolu oraz uczelni wyższych – tworzą obraz zarówno lokalny, jak i ogólnośląski, uzupełniony o wymiar biograficzny, wojskowy i społeczno-religijny.
Bogactwo perspektyw badawczych i różnorodność tematyczna
Publikacja imponuje rozpiętością tematyczną. Tomasz Gałwiaczek kreśli szczegółowe podglebie historyczno-geograficzne ziemi namysłowskiej w oparciu o teksty z XVIII–XX w., dostarczając cennego kontekstu dla późniejszych wydarzeń. Piotr Pałys z Instytutu Śląskiego prezentuje drobiazgową rekonstrukcję polskiej konspiracji wojskowej w powiecie opolskim w latach 1919–1921 – od działalności Sokoła i polskich pism, przez Bank Ludowy i Radę Ludową, aż po udział ochotników w powstaniach, mimo chronicznie niewystarczającego uzbrojenia.
Grzegorz Bębnik (IPN Katowice) analizuje z kolei stronę niemiecką, rekonstruując strukturę i działania Grupy „Północ” Samoobrony Górnego Śląska, w tym dramatyczne walki o kolej pod Olesnem. Mariusz Pastelski (Uniwersytet Opolski) sięga po temat mroczny i rzadko omawiany – mordy feme i działalność Heinza Hauensteina, ukazując zbrodniczy wymiar niemieckich formacji na Śląsku Opolskim w świetle prasy i procesów sądowych.
Całość dopełnia artykuł Piotra Stanka o niemieckich formacjach zbrojnych w Łambinowicach (Lamsdorf) oraz tekst Kamila Kęsika o roli duchowieństwa – szczególnie interesujący ze względu na pokazanie, że część księży narodowości niemieckiej opowiadała się po stronie polskiej, a zaangażowanie Kościoła sięgało organizacji szpitala w Praszce i aktywnego uczestnictwa w akcji plebiscytowej.
Niestety, pomimo tak szerokiej tematyki, właściwie niewiele możemy dowiedzieć się o tym, jak wyglądał Śląsk Opolski w latach 1919-1921, na co wskazuje tytuł publikacji. Najwięcej o nastrojach społecznych i przywiązaniu poszczególnych grup mieszkańców tego terenu znaleźć można w artykule Kamila Kęsika, który opowiadając o działaniach duchowieństwa, nie stroni od określania nastrojów i tendencji wśród społeczności danych parafii, zarówno po polskiej, jak i niemieckiej stronie pogranicza.
Wartość źródłowa, aparat naukowy i walory edytorskie
Poszczególne artykuły opatrzone są streszczeniami oraz słowami kluczowymi w języku polskim i angielskim, co ułatwia dotarcie do publikacji badaczom zagranicznym. Każdy tekst zawiera własną bibliografię, a całość uzupełniają noty o autorach, wykaz skrótów oraz indeks osób – narzędzia nieodzowne w pracy naukowej. Szczególnie cennym elementem są materiały wizualne: archiwalne fotografie, zdjęcia dokumentów i podpisów (jak w biogramie Stanisława Delingera autorstwa Ksawerego Jasiaka), mapy terenów walk – choć można żałować, że niektóre z nich są słabo czytelne. Aneks z archiwalnymi zdjęciami plebiscytowymi i powstańczymi autorstwa Tadeusza Pruchniewskiego oraz opis wystawy w Muzeum w Praszce nadają tomowi wymiar dokumentacyjny wykraczający poza tradycyjną monografię naukową.
Pewnym mankamentem jest nierówny poziom szczegółowości poszczególnych tekstów oraz miejscami brak syntezy łączącej wątki lokalne z szerszym kontekstem ogólnopolskim. Niemniej monografia pozostaje publikacją rzetelną, opartą na solidnej kwerendzie archiwalnej i wypełnia realną lukę w historiografii regionalnej. Polecana jest zarówno historykom specjalizującym się w dziejach Śląska, jak i pasjonatom historii lokalnej pogranicza polsko-niemieckiego.
Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej
Ocena recenzenta 4/6
Magdalena Kaczmarek
