Stanisław Lem, Obłok Magellana
Stanisław Lem w „Obłoku Magellana” przenosi Czytelnika do XXXII w. – do czasów, w których ludzkość, po zjednoczeniu i pokonaniu większości problemów, wyrusza w olbrzymią wyprawę międzygwiezdną. Pisarz science fiction kreśli optymistyczną, wręcz utopijną wizję świata, co czyni książkę wyjątkową w kontekście całej jego twórczości.
W czerwcu 2025 r. oczy wielu Polaków były skierowane w kierunku nieba. Przez ponad dwa tygodnie świat obiegały kolejne informacje o efektach misji Ax-4 firmy Axiom Space. Historyczny lot ze Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim na pokładzie na Międzynarodową Stację Kosmiczną po raz kolejny udowodnił, że podbój kosmosu nie jest już domeną fantazji. Cofnijmy się jednak do lat 50 XX w, gdy człowiek rozbudzony postępem i naukowym optymizmem zaczął wierzyć, że może dosięgnąć gwiazd.
Świadectwo początków
„Obłok Magellana”, druga po „Astronautach” (1951) powieść Stanisława Lema, ukazał się w 1955 r. Wcześniej, w latach 1953-1954, jej obszerne fragmenty były publikowane na łamach czasopisma „Przekrój”, z wyjątkowymi ilustracjami Jerzego Skarżyńskiego. Książka ta stanowi interesujący przykład klasycznej fantastyki naukowej czasów, w których powstała. Mimo, że po latach autor niechętnie się do niej odnosił, po dziś dzień pozostaje ważnym świadectwem początków jego działalności twórczej oraz epoki.
Stanisław Lem
Stanisław Lem przyszedł na świat 12 lub 13 września 1921 r. we Lwowie jako jedyne dziecko Sabiny Wolner i Samuela Lehma. Dorastał w zamożnej rodzinie lekarskiej. Podczas okupacji niemieckiej przerwał studia medyczne i pracował jako mechanik. W 1945 r. wraz z rodziną osiedlił się w Krakowie, gdzie kontynuował naukę oraz działalność literacką. Zadebiutował w latach 40. XX w. W kolejnych dekadach napisał dzieła, które weszły do kanonu światowej literatury fantastycznej, m.in. „Dzienniki gwiazdowe” (1957), „Solaris” (1961), „Niezwyciężonego i inne opowiadania” (1964), „Cyberiadę” (1965) czy „Głos Pana” (1968). Futurolog został odznaczony Orderem Orła Białego i medalem „Gloria Artis”. Zmarł 27 marca 2006 r. w Krakowie.
Daleka podróż
Akcja recenzowanej powieści rozgrywa się w XXXII., kiedy na Ziemi panuje ład i harmonia. Ludzie po zaspokojeniu dotychczasowych potrzeb postanawiają wyruszyć w pierwszą w historii wyprawę międzygwiezdną do układu Alfa Centauri. Załoga gigantycznego statku kosmicznego tworzy swego rodzaju społeczność – wchodzą w związki, zakładają rodziny, miewają problemy zdrowotne przede wszystkim natury psychicznej, spowodowane wieloletnim zamknięciem wewnątrz rakiety. Relację o ekspedycji Czytelnik poznaje z perspektywy jej uczestnika, lekarza, który dzieli się również swoimi refleksje na temat nauki, odpowiedzialności oraz miejsca człowieka we Wszechświecie.
Wiara w potęgę mądrości i postęp naukowy
„Obłok Magellana” najbardziej wyróżniają idee, a nie fabuła. Pisarz przedstawia wizję moralnie dojrzałej cywilizacji, która wierzy w potęgę mądrości oraz postęp naukowy. Wszechświat zaś nie jest areną spektakularnych przygód, lecz przestrzenią wymagającą uległości, posłuszeństwa i gotowości do poświęceń. Lem nie bez powodu dużo miejsca poświęca kwestiom psychologii, problemom izolacji oraz skutkom podejmowania trudnych decyzji.
Fabuła i tempo
Z punktu widzenia współczesnego Czytelnika niniejsza powieść może wydawać się nierówna. Akcja rozwija się spokojnie, momentami niemalże dokumentalnie z licznymi fragmenty o charakterze eseistycznym i refleksyjnym. W warstwie fabularnej pobrzmiewa ideologiczny optymizm charakterystyczny dla czasów, w których książka powstawała – pokładanie zaufania w kolektyw, planowanie oraz naukę jako sposób na rozwikłanie wszelkich problemów. W wyniku czego utopia zaprezentowana przez futurologa bywa współcześnie odbierana jako naiwna.
Styl i język
Powieść charakteryzuje się klarownym, optymistycznym wobec nauki, niekiedy nieco patetycznym stylem adekwatnym dla wczesnego Lema. Na próżno szukać tu późniejszej ironii, jak i chłodnego dystansu, tak bardzo znanych z „Solaris” czy „Dzienników gwiazdowych”. Niemniej książka jest szczera, wartościowa i pełna energii.
Pytania o granice poznania
Mimo ograniczeń fabularnych „Obłok Magellana” wnosi dużą wartość poznawczą. Pozwala dostrzec proces kształtowania się tematów, które Lem rozwijał w późniejszych, bardziej krytycznych dziełach, m.in. w „Solaris” czy „Głosie Pana”. Już tutaj można dostrzec pytania o granice poznania, znaczenie eksploracji kosmosu, a także odpowiedzialność naukowca.
Podsumowanie
„Obłok Magellana” łączy wizjonerską wyobraźnię z idealizmem. Czytelnik odnajdzie w nim Stanisława Lema pełnego nadziei, energii i ambicji. Książka ta może nie spotka się z uznaniem każdego, lecz z pewnością stanowi ważny i interesujący krok na drodze do późniejszych arcydzieł autora. Stanowi ona bowiem ważne studium o człowieku oraz jego marzeniu o przekraczaniu granic.
Wydawnictwo Literackie
Ocena recenzenta: 6/6
Paulina Jaśniak
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Literackiego. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
