Nie powstała znikąd i nie działała samotnie. Trupa Lorda Szambelana była dla Szekspira czymś więcej niż zespołem aktorskim. Stała się stabilnym zapleczem twórczym, finansowym i organizacyjnym. W jej ramach ukształtował się model autora, który jednocześnie pisze, gra, inwestuje i współtworzy instytucję.
Historia teatru elżbietańskiego rzadko bywa opowiadana z perspektywy zaplecza. Skupiamy się na tekstach, rzadziej na mechanizmach, które umożliwiały ich powstawanie. Tymczasem bez struktury zespołu, patronatu i stabilności finansowej trudno mówić o ciągłości twórczej. Zwłaszcza w realiach Londynu przełomu XVI i XVII wieku.
Od etatu do udziałów
W lipcu 1594 roku, gdy epidemia z wolna słabła, stworzono nowa trupę teatralną pod patronatem Lorda Szambelana królowej Elżbiety I Henry’ego Careya, Pierwszego Barona Hunsdon. Od samego początku jej istnienia Szekspir był jej członkiem. Pod datą 15 marca następnego roku wymieniono go jako odbiorcę wynagrodzenia wraz z aktorami Williamem Kempem i Richardem Burbage’em za dwa przedstawienia wystawione przed królową w Greenwich w czasie świąt Bożego Narodzenia.
Tekst jest fragmentem książki William Szekspir, która czeka na Ciebie tutaj:
Był to kamień milowy w jego karierze. Szekspir przestał być pracownikiem nieetatowym zatrudnianym na każde skinienie kogokolwiek, kto skłonny byłby dać mu pracę. Stał się panem samego siebie, zatrudnionym na cały etat, aktorem, pisarzem i współudziałowcem renomowanej i odnoszącej sukcesy trupy teatralnej.
Przez przynajmniej dziesięć kolejnych lat był jedynym au torem swoich sztuk, później nie pisał dla żadnej innej trupy. Odnosił sukcesy finansowe do tego stopnia, że po trzech latach mógł nabyć dla rodziny New Place w Stratfordzie nad Avonem.
Nazwisko na afiszu
Sława rosła szybko. W 1598 roku jego imię pojawiło się na stronach tytułowych sztuk, a w książce Palladus Tamia, or Wit’s Treasury, napisanej przez Francisa Meresa (kronikarza raczej niż cenionego krytyka) Szekspir został określony jako „najwybitniejszy” w komedii i tragedii „wśród angielskich… [autorów] sceny”.
Meres wymienia takie komedie, jak Dwaj panowie z Werony, Komedię omyłek, Stracone zachody miłości, Wygrane za chody miłosne, Sen nocy letniej, The Merchant of Venice (Kupca weneckiego), i takie tragedie, jak Richard II (Ryszard II), Ryszard III, Henry IV (Henryk IV), King John (Król Jan), Tytus Andronikus oraz Romeo i Julia.
Lista ta jest bezcenna, ponieważ wymienia niektóre ze sztuk po raz pierwszy, pomagając ustalić datę ich powstania. Prezentuje ona także tajemnicę: naszych czasów nie doczekała sztuka Wygrane zachody miłosne, tytuł ten można jednak odnaleźć na liście książek w księgarni około 1603 roku.
Aktor w cieniu własnych sztuk
Nie znamy dokładnego zakresu obowiązków Szekspira dla Trupy Lorda Szambelana, nie znamy także wynagrodzeń za tę pracę. Z pewnością był aktorem, jego imię jako aktora widnieje na liście postaci w dwóch sztukach autorstwa Bena Jonsona: Every Man in His Humor (Każdy człowiek w swoim humorze; granej w 1598 roku) oraz Sejanus (1603).
Nazwisko Szekspira otwiera także listę „nazwisk głównych aktorów we wszystkich sztukach” w jego własnym Pierwszym Folio z 1623 roku. Nie wiadomo jednak, jakie dokładnie role odgrywał, i ogólnie wydaje się, że jako aktor dużej sławy nie zyskał.
The Globe jako inwestycja
Z pewnością Szekspir ciężko pracował dla trupy jako autor, tworząc średnio dwie sztuki rocznie, i dostarczając mieszankę rozmaitych utworów. Trupa osiągała sukcesy, grając często na dworze królewskim przed królową (która nigdy nie bywała w teatrach publicznych).
Równolegle bogacił się także sam Szekspir, o czym zaświadczają poważne inwestycje, które poczynił w rodzinnym mieście. W 1599 roku, gdy wznoszono teatr The Globe, nazwisko Szekspira jako znaczącego udziałowca zostało umieszczone wśród osób odpowiedzialnych za jego budowę i prowadzenie.
Od Szambelana do Króla
W chwili objęcia przez Jakuba I, króla Anglii po sukcesji po królowej Elżbiecie w roku 1603, Trupa Lorda Szambelana stała się Trupą Jego Królewskiej Mości (the King’s Men), a nazwisko Szekspira było jednym z dziewięciu wymienionych w królewskim dokumencie potwierdzającym patent dla zespołu, a tak że w samym patencie i w dokumencie przyznającym każdemu z członków zespołu 4,5 jarda szkarłatnej tkaniny, w której wystąpić miał podczas procesji koronacyjnej.
Do tego momentu do wczesnych utworów oraz tych wymienianych przez Meresa Szekspir zdążył dodać ostatniego w drugim cyklu historycznym Henry V (Henryka V); popularną tragedię o tematyce rzymskiej Juliusz Cezar, wystawioną w The Globe w roku 1599; komedię obyczajową Wesołe kumoszki z Windsoru, która – jak należy sądzić – powstała na konkretną okazję, być może przedstawienie na zamku w Windsorze, a także w publicznych teatrach; dwie najważniejsze komedie romantyczne: Jak wam się podoba i Twelfth Night (Wieczór Trzech Króli); gorzką tragikomedię Troilus i Kresyda oraz niezwykle popularną (i długą) tragedię Hamlet. W tym okresie twórczości dramatycznej Szekspir wykorzystywał w naj większym stopniu formy prozatorskie.
Mniej więcej od czasu objęcia tronu przez króla Jakuba sztuki Szekspira nabierają bardziej ponurego wydźwięku. Fakt ten nie wynika jednak z jakiegoś związku przyczynowo‑skutkowe go, ale raczej odzwierciedla umysłowy, emocjonalny i duchowy rozwój autora. Miarka za miarkę oraz Wszystko dobre, co się dobrze kończy, choć w komicznej formie, dotyczą jednak waż kich problemów natury moralnej i etycznej.
Pisanie wspólne, pisanie późne
Otello, Makbet i Król Lear utrzymane są w tonacji bardziej minorowej; nie ma w nich tak silnego przesłania oczyszczenia moralnego, jakie znajduje my w Hamlecie. Z nieznanych nam powodów około roku 1606 Szekspir ponownie rozpoczął współpracę z innymi, młodszymi od siebie dramaturgami.
Tragedia Timon of Athens (Tymon Ateńczyk), która dotrwała do naszych czasów w formie niekompletnej, jest po części dziełem Thomasa Middletone’a (1580–1627), który obok Bena Jon sona stał się z czasem jednym z najwybitniejszych twórców ko lejnego po Szekspirze pokolenia dramaturgów.
Około roku 1607 Szekspir napisał część sztuki Pericles (Perykles) – wspólnie z George’em Wilkinsem, podejrzanym właścicielem oberży, która służyła także jako dom publiczny, i autorem jednego samodzielnego dramatu The Miseries of Enforced Marriage (Nieszczęścia wymuszonego małżeństwa), który mniej więcej w tym czasie grywany był przez Trupę Jego Królewskiej Mości.
Ponadto Szekspir kontynuował samodzielne pisanie, rozwijając swój kunszt dramatopisarski, dzięki czemu z jednej strony ujawniał wszechstronność, z drugiej zaś odpowiadał na potrzeby zespołu aktorskiego, z którym współpracował.
Dwie kolejne tragedie oparte na wątkach rzymskich, czyli zachwycający poetyckością Antoniusz i Kleopatra oraz ascetyczny Koriolan, to dzieła znajdujące się ze stylistycznego punktu widzenia na dwóch różnych biegunach, natomiast duch romantyczny, który pojawił się w Peryklesie, rozkwitł w pełni w ko lejnych trzech arcydziełach autorstwa samego Szekspira, czyli Zimowej opowieści, Cymbelinie i Burzy.
W późnym okresie twórczości Szekspir nawiązał współpracę z piętnaście lat młodszym Johnem Fletcherem (1579–1625), znanym już ze swej twórczości – zarówno licznych samodzielnych utworów, jak i tych pisanych wspólnie z Francisem Beaumontem (1584–1616). Wespół z Fletcherem Szekspir napisał dramat historyczny o czasach panowania Henryka VIII: Henry VIII: All is True (Wszystko to prawda) i Dwóch szlachetnych krewnych oraz zaginionego Cardenio.
Teatr pod dachem
Wpływ na kształt późnych sztuk Szekspira miał fakt, że od roku 1609 Trupa Jego Królewskiej Mości miała okazję grać w teatrze pod dachem, the Blackfriars. Znacznie mniejszy niż The Globe, oświetlany świecami, gromadzący – ze względu na cenę wstępu – bardziej ekskluzywną widownię i znany z wysokiej klasy muzyków teatr ten oferował lepsze możliwości do realizacji efektów specjalnych, takich jak urządzenia do la tania, wykorzystane przez Szekspira w Cymbelinie i Burzy.
Być może jednak nie należy przesadzać z wpływem nowego budynku teatralnego na twórczość Szekspira, sztuki wszak nadal musiały być grywane także latem, przynajmniej w The Globe, a tak że podczas spektakli objazdowych. Próby odtworzenia części Blackfriars odnajdujemy w teatrze Sama Wanamakera, który jest częścią kompleksu londyńskiego teatru The Globe położone go w Bankside. W Staunton, w amerykańskim stanie Wirginia, odtworzono teatr Blackfriars (Blackfriars Playhouse), w którym systematycznie grane są sztuki Szekspira.
Fot. Grafika oparta na „Long View of London” Hollara z 1644 roku, przedstawiająca drugi Globe Theatre z 1614 roku
Tekst jest fragmentem książki William Szekspir. Krótkie Wprowadzenie 50 i powstał we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Łodzkiego. Opracowanie, wstęp i śródtytuły: Agnieszka Cybulska.
