Niektóre więzi są tak trwałe, że przetrwały wojny, zmiany granic i epoki lodowcowe polityki. Wystawa „Znamy się od dawna i mamy na to papiery” odsłania dokumenty, które nie tylko przetrwały czas, ale także mówią wprost: historia nie kończy się w archiwum. Zamiast tego żyje – w listach, zdjęciach, projektach i gestach, które przez wieki łączyły Polskę z północą Europy.
Od 13 czerwca 2025 roku Plac Solny w sercu Wrocławia stał się miejscem wyjątkowego wydarzenia kulturalnego i edukacyjnego. To właśnie tutaj zagościła plenerowa wystawa „Znamy się od dawna i mamy na to papiery”, prezentująca bogactwo wspólnych dziejów Polski oraz trzech państw nordyckich: Norwegii, Islandii i Liechtensteinu.
Ekspozycja, która potrwa do 26 czerwca, powstała z inicjatywy Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej oraz Archiwów Państwowych. Jej celem jest ukazanie, jak wielowątkowe i często zaskakujące były oraz nadal są relacje pomiędzy Polską a państwami północy Europy. Organizatorzy zapraszają do refleksyjnej podróży przez wieki współpracy międzynarodowej, w której przeszłość harmonijnie łączy się z teraźniejszością i planami na przyszłość.
Jak podkreślił dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych:
Ta wystawa to nie tylko zbiór unikatowych dokumentów, ale żywy dowód na to, że historia potrafi inspirować przyszłość i świadectwo tego, jak ważne jest dziedzictwo dokumentacyjne dla budowania relacji. Każdy prezentowany tutaj dokument archiwalny przypomina nam, jak głęboko splecione są losy naszych narodów.
Podróż w czasie i przestrzeni
Ekspozycja oferuje odwiedzającym rzadką możliwość przyjrzenia się starannie dobranym materiałom archiwalnym, pochodzącym z tak prestiżowych źródeł jak:
- Archiwum Państwowe w Opolu, Gdańsku i Częstochowie,
- Archiwum Akt Nowych,
- Narodowe Archiwum Cyfrowe,
- oraz inne placówki wchodzące w skład sieci Archiwów Państwowych.
Zgromadzone dokumenty ukazują zarówno oficjalne, jak i codzienne oblicze relacji międzynarodowych. Wśród najciekawszych eksponatów znajdują się między innymi:
- Dokumenty z XVII wieku, takie jak relacje z wyprawy Daniela Vettera na Islandię z roku 1613, świadczące o wczesnych kontaktach naukowych i eksploracyjnych,
- zapiski dotyczące księcia Karola z rodu Liechtensteinów, który przez pewien czas sprawował władzę nad częścią Śląska,
- korespondencja dyplomatyczna – w tym pismo norweskiego posła z Paryża, informujące o uznaniu niepodległości Polski przez króla Haakona VII,
- archiwalne fotografie, m.in. malowniczy widok Spitzbergenu z 1934 roku, wykonany przez kapitana Antoniego Zawadzkiego – uczestnika jednej z Polskich Wypraw Polarnych.
Zgromadzone materiały po raz pierwszy zostały zaprezentowane w tak szerokim kontekście, co czyni wystawę nie tylko źródłem wiedzy historycznej, lecz także inspiracją do refleksji nad trwałością kontaktów między narodami.
Wiele z prezentowanych materiałów będzie można zobaczyć po raz pierwszy. To niesamowita okazja i prawdziwy wehikuł czasu. Każdy dokument archiwalny snuje opowieść, która odkrywa przed zwiedzającymi nie tylko nieznane karty historii, ale również fundamenty, na których budowana jest obecnie współpraca pomiędzy naszymi krajami – dodał dr Paweł Pietrzyk.
Współczesność na tle historii – wystawa „Znamy się od dawna i mamy na to papiery” jako opowieść o dialogu i rozwoju
Chociaż osią ekspozycji są archiwalne dokumenty, wystawa „Znamy się od dawna i mamy na to papiery” nie zatrzymuje się w przeszłości. Równolegle ukazuje nowoczesne oblicze współpracy międzynarodowej, która w XXI wieku nabrała jeszcze większego znaczenia. Dzięki wsparciu Funduszy Norweskich i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) możliwe było zrealizowanie wielu projektów społecznych, edukacyjnych, naukowych i kulturalnych, które dziś stanowią o sile partnerstw między Polską a państwami Północy.
Wśród prezentowanych inicjatyw zwiedzający mogą zapoznać się z konkretnymi, zakończonymi sukcesem projektami, które są namacalnym dowodem owocnej współpracy międzynarodowej. Oto kilka z nich:
- „Europejskie Centrum Bajki im. Koziołka Matołka w Pacanowie” – projekt, który łączy tradycję z nowoczesnością. To centrum edukacyjne i kulturalne stało się miejscem międzypokoleniowego dialogu, promując literaturę dziecięcą, animację i nowoczesne formy narracji wizualnej.
- iAREA – interdyscyplinarny projekt naukowy pt. „Wpływ aerozoli absorbujących na wymuszania radiacyjne w europejskiej części Arktyki”. Dzięki niemu polscy i norwescy badacze mogli wspólnie prowadzić badania nad zmianami klimatu w regionie arktycznym, co przyczyniło się do lepszego zrozumienia globalnych procesów środowiskowych.
- „Polska i Norwegia: bitwa o Narwik 1940 – II Wojna Światowa” – projekt historyczny przybliżający udział polskich żołnierzy w walkach na północy Norwegii, który upamiętnia wspólne wysiłki wojenne obu narodów w czasie największego konfliktu XX wieku.
- Program pomocowy dla uchodźców z Ukrainy – przedsięwzięcie o wymiarze humanitarnym, którego celem była pomoc osobom uciekającym przed wojną. Dzięki wsparciu Funduszy Norweskich możliwe było zapewnienie schronienia, edukacji i wsparcia psychologicznego dla tysięcy potrzebujących.
W ten sposób wystawa ukazuje nie tylko ciągłość historycznych relacji, ale również ich aktualność i przyszłościowy charakter. Każdy z prezentowanych projektów ma swoje źródła we wspólnych wartościach: solidarności, szacunku i wzajemnym wsparciu, które od pokoleń kształtują relacje Polski z Norwegią, Islandią i Liechtensteinem.
Międzynarodowe znaczenie Funduszy EOG – wystawa jako platforma edukacyjna
Ekspozycja we Wrocławiu, będąca kolejnym przystankiem na trasie ogólnopolskiej prezentacji, poprzednio odwiedziła m.in. Warszawę, Poznań, Gdańsk, Katowice i Kraków. Wszędzie przyciągała liczne grono odbiorców, stając się popularnym wydarzeniem edukacyjnym i kulturalnym. Otwarta formuła plenerowa, starannie przygotowane plansze w dwóch językach – polskim i angielskim – oraz przystępna narracja sprawiają, że wystawa staje się dostępna dla szerokiego grona zwiedzających, w tym również turystów zagranicznych.
Warto podkreślić, że ekspozycja ma także charakter promocyjny – skutecznie przybliża ideę działania Funduszy Norweskich i EOG, czyli mechanizmów finansowych, dzięki którym Islandia, Liechtenstein i Norwegia wspierają rozwój społeczno-gospodarczy w krajach Unii Europejskiej. Polska, jako jeden z największych beneficjentów tych funduszy, otrzymała w ramach trzeciej edycji programu rekordowe 809,3 mln euro. Środki te przeznaczone są na realizację projektów z zakresu:
- innowacyjności i przedsiębiorczości,
- ochrony środowiska,
- edukacji i badań naukowych,
- rozwoju lokalnego i regionalnego,
- włączenia społecznego i kultury.
Negocjacje dotyczące czwartej edycji programu są już w toku, co pozwala z nadzieją patrzeć w przyszłość i liczyć na kontynuację wsparcia, które już teraz przynosi wymierne korzyści społecznościom lokalnym w całej Polsce.
Archiwa jako źródło wiedzy i tożsamości – co mówi wystawa „Znamy się od dawna i mamy na to papiery”
Wystawa „Znamy się od dawna i mamy na to papiery” to coś znacznie więcej niż zbiór starych dokumentów. To opowieść o historii zapisana na papierze, listach, fotografiach i urzędowych pieczęciach – o ludziach, decyzjach, porozumieniach i współpracy, która trwała przez wieki. W świecie, w którym łatwo zapomnieć o przeszłości, archiwa pełnią rolę strażników pamięci, pozwalających zrozumieć zarówno to, kim jesteśmy, jak i skąd pochodzimy.
Ekspozycja, ukazując materiały z różnych epok, zbudowała narrację, która prowadzi odbiorcę od czasów wyprawy Daniela Vettera w 1613 roku, przez międzynarodową dyplomację XX wieku, aż po współczesne projekty naukowe i społeczne. Pokazuje, że dokumenty archiwalne – często postrzegane jako hermetyczne – mogą stać się przystępnym źródłem wiedzy także dla laika. Wystarczy je właściwie przedstawić, opatrzyć kontekstem i nadać im głos.
Ta właśnie intencja przyświecała twórcom wydarzenia, którzy poprzez atrakcyjną, nowoczesną formę prezentacji starali się przybliżyć historię wszystkim grupom odbiorców – od uczniów i studentów, po turystów i pasjonatów historii. Dzięki temu plenerowa wystawa we Wrocławiu w naturalny sposób wpisała się w przestrzeń miejską, inspirując przechodniów do zatrzymania się na chwilę refleksji nad tym, jak głęboko zakorzenione są relacje między narodami, które dziś współpracują na różnych poziomach – od kultury po bezpieczeństwo.
Ta wystawa to nie tylko zbiór unikatowych dokumentów, ale żywy dowód na to, że historia potrafi inspirować przyszłość – słowa dr. Pawła Pietrzyka wybrzmiały jako motto całego przedsięwzięcia. I trudno się z nimi nie zgodzić. W świecie globalnych wyzwań, archiwa stają się przestrzenią dialogu, nie tylko pomiędzy pokoleniami, ale również pomiędzy państwami.
