Zapisy Terroru. Warszawa – Anna Gutkowska, Tomasz Stefanek, Leszek Zaborowski
Zeznania składane przed prokuratorami, sędziami i pracownikami Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, choć wstrząsające, często pozostają na marginesie dyskursu historycznego. Tym większa jest zasługa pomysłodawców serii Zapisy Terroru.
Okupacja niemiecka to nieprzerwane pasmo martyrologii narodu polskiego oraz innych narodów deportowanych na podzielone przez III Rzeszę ziemie Polski w celu eksterminacji. Gdy tylko ucichły wojenne strzały do pracy ruszyli pracownicy dwóch komisji: Polsko-Radzieckiej Komisji dla Zbadania Zbrodni Popełnionych w Obozie Koncentracyjnym na Majdanku oraz Miejskiej i Wojewódzkiej Komisji do Badania Zbrodni Niemieckich w Warszawie. W 1949 r. zostały one zastąpione przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.
Choć dokumenty wytworzone przez GKBZHwP znajdują się obecnie w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej, a skorzystanie z nich nie nastręcza większych problemów niż z innych przechowywanych tam akt, to dość rzadko są one wykorzystywane w pracach historycznych. I pomimo tego, że ten sam wstęp poprzedził recenzję pierwszego tomu Zapisów Terroru, po raz kolejny go powtarzam, bo nigdy dość przypominania jak cennym, a niedocenionym materiałem źródłowym dysponujemy.
Kolejnym oddanym do rąk czytelnika tomem są zapisy zbrodni niemieckich z okresu pięciu lat okupacji Warszawy. Dotykają one wielu aspektów działalności administracji terroru okupanta, zarówno wobec ludności aryjskiej, żydowskiej, a także mordów dokonywanych w trakcie Powstania Warszawskiego. Wybór dokumentów poprzedzono wstępami dotyczącymi samego zasobu oraz drugowojennej historii Warszawy. Wśród autorów znaleźli się Magdalena Gawin, Wojciech Kozłowski, Tomasz Stefanek oraz Piotr Madajczyk.
Prezentowane w recenzowanym tomie relacje podzielono na następujące bloki tematyczne: I – Tragedia Warszawy. U źródeł ochrony dziedzictwa ludzkości; II – Niemcy w Polsce. Polityka rasy panów; III – Pawiak, Szucha, Gęsiówka – warszawskie bloki śmierci; IV – Masowe egzekucje – terror na co dzień; V – Zagłada Żydów – przypadek Warszawy; VI – Miasto skazane na śmierć; VII – Wola ’44 – ludobójstwo w Warszawie. W każdym z wyżej wymienionych bloków czytelnik znajdzie wstrząsające relacje osób, które doświadczyły każdego z aspektów wojny totalnej prowadzonej na obszarze tego miasta. Można przeczytać nie tylko o fizycznej eksterminacji ludności, ale także walce z kulturą: niszczenie i rabunek dzieł sztuki, celowe palenie zasobów archiwalnych czy niszczenie zabytkowej substancji miejskiej.
Tomy Zapisów Terrroru, oprócz przedstawienia szerokiemu gronu odbiorców zasobu Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, ukazują wielowymiarowość prowadzonej walki. Nie chodziło tylko o fizyczną eliminację wroga, ale również o zatarcie śladów jego kultury.
Bardzo się cieszę z inicjatywy OBnT i mam nadzieję, że kolejne tomy obejmą również inne miasta okupowanej Polski.
Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego
Ocena recenzenta: 6/6
Daria Czarnecka
