13 marca 1881 roku w zamachu zginął car Aleksander II

Tego dnia 1881 roku w zamachu zginął car Aleksander II

Ulicami Petersburga niosło się echo eksplozji, gdy w krwawej zamachowej symfonii dobiegło końca życie monarchy, który chciał reformować imperium, ale nie zdążył. Aleksander II, władca zwany „Oswobodzicielem”, padł ofiarą tych, których niezaspokojone nadzieje zmieniły się w śmiertelną determinację. Jego śmierć nie przyniosła wolności – otworzyła za to nowy rozdział represji, który na dekady pogrążył Rosję w cieniu terroru.

W Petersburgu doszło do wydarzenia, które na trwałe zmieniło bieg rosyjskiej historii. Śmierć cara Aleksandra II w wyniku zamachu bombowego przeprowadzonego przez organizację Narodnaja Wola stała się punktem zwrotnym w dziejach Imperium Rosyjskiego, kończąc okres ograniczonych reform i inaugurując epokę zaostrzonych represji. Zamach ten, zaplanowany z chirurgiczną precyzją przez grupę rewolucjonistów, odbił się echem w całej Europie, stając się symbolem walki z autokracją oraz precedensem dla późniejszych aktów terroryzmu politycznego.

Rosja w okresie panowania Aleksandra II

Aleksander II, nazywany „Carem-Oswobodzicielem”, wszedł do historii przede wszystkim jako autor uwłaszczenia chłopów w 1861 roku. Ta rewolucyjna reforma, choć teoretycznie znosząca pańszczyznę, w praktyce pozostawiła wiejskie społeczności w stanie ekonomicznej zależności od ziemiaństwa. 

Kolejne inicjatywy – modernizacja sądownictwa, wprowadzenie samorządów ziemskich (ziomstw) oraz ograniczona liberalizacja szkolnictwa – budziły nadzieje na głębsze przekształcenia ustrojowe. Jednakże półśrodki te, pozbawione rzeczywistej democratyzacji władzy, jedynie wzmagały frustrację inteligencji i radykalizujących się kręgów rewolucyjnych.

Lata 70. XIX wieku przyniosły eskalację działalności organizacji spiskowych. Ruch narodnicki, początkowo skupiony na „chodzeniu w lud” i edukacji chłopstwa, stopniowo ewoluował w kierunku terroryzmu. Klęska idei pokojowej agitacji, brutalnie tłumionej przez władze, skłoniła radykałów do przyjęcia strategii „propagandy czynem”.

W 1879 roku doszło do rozłamu w ruchu rewolucyjnym: umiarkowani działacze utworzyli Czarny Podział, podczas gdy skrzydło militantne powołało do życia Narodną Wolę – organizację stawiającą sobie za cel obalenie caratu poprzez systematyczne eliminowanie jego przedstawicieli.

Narodnaja Wola: anatomia organizacji terrorystycznej

Narodnaja Wola funkcjonowała jako zhierarchizowana konspiracja, wzorowana na tajnych stowarzyszeniach carbonari. Jej trzon stanowiła Komitet Wykonawczy, który koordynował działania lokalnych kółek w miastach i garnizonach wojskowych. Finansowanie pochodziło zarówno z darowizn sympatyków, jak i z „egzekucji” – konfiskat majątków skorumpowanych urzędników.

Innowacyjność tej organizacji przejawiała się w militaryzacji działań: stworzono laboratoria bombowe, sieć zakonspirowanych drukarni oraz system łączności szyfrowanej. Szczególną uwagę poświęcono inżynierii – opracowano minę podtorową do wysadzania pociągów oraz bomby ręczne z zapalnikiem uderzeniowym.

Pierwszym głośnym aktem terrorystycznym Narodnej Woli była próba zabójstwa cara przez Aleksandra Sołowiowa 2 kwietnia 1879 roku. Choć nieudana, akcja ta zmobilizowała aparat represji – III Oddział (tajna policja) aresztował ponad 2 tysiące podejrzanych. W odpowiedzi rewolucjoniści podnieśli stawkę: w listopadzie 1879 roku podjęli próbę wysadzenia carskiego pociągu pod Moskwą, a w lutym 1880 roku Stiepan Chałturin zdetonował ładunek w jadalni Pałacu Zimowego, zabijając 11 żołnierzy.

Aleksander II: przebieg zamachu 13 marca

Po serii niepowodzeń Komitet Wykonawczy postanowił zastosować taktykę „podwójnego uderzenia”. Na trasie codziennego przejazdu cara wytypowano trzy punkty obserwacyjne przy Moście Koniuszennym. Czterech zamachowców (Rysakow, Hryniewiecki, Timofiej Michajłow i Iwan Jemielianow) otrzymało zadanie rzucenia bomb w odstępach czasowych, by zmylić ochronę.

Tego ranka Aleksander II zatwierdził projekt tzw. konstytucji Łoris-Mielikowa – dokumentu przewidującego powołanie komisji doradczej z udziałem przedstawicieli społeczeństwa. Jak wspominał naoczny świadek: „Gosudar był w wyśmienitym humorze, z radością omawiając perspektywy reform”. O 13:15 car wsiadł do karety, by udać się na paradę wojskową w Maneżu.

Gdy orszak mijał Kanał Jekateryński (obecnie Gribojedowa), Nikołaj Rysakow rzucił pierwszą bombę. Ładunek o wadze 4 kg eksplodował pod tylnymi kołami karety, rozrywając na strzępy dwóch kozaków z eskorty. Cudownie ocalały car, ogłuszony lecz nie ranny, postanowił osobiście obejrzeć miejsce zamachu. W tym momencie Ignacy Hryniewiecki, stojący w tłumie gapiów, zbliżył się na odległość dwóch metrów i rzucił drugi ładunek prosto pod nogi monarchy.

Eksplozja drugiej bomby, wzmocnionej gwoździami i odłamkami metalu, wywołała krwawą masakrę. Świadkowie relacjonowali: „Śnieg pokrył się szkarłatem, w powietrzu unosiły się strzępy mundurów, zaś odcięta dłoń żołnierza zwisała z latarni”. Car, pozbawiony obu nóg i z głęboką raną brzucha, zmarł w Pałacu Zimowym o 15:35. Wraz z nim życie straciło łącznie 11 osób, a 56 odniosło rany.

Ignacy Hryniewiecki: Polak w służbie rosyjskiej rewolucji

Mimo polskiego pochodzenia (urodzony w 1856 roku w Nowołukowszczyźnie), Hryniewiecki całkowicie utożsamił się z ideologią Narodnej Woli. Jego przemiana z studenta politechniki petersburskiej w fanatycznego rewolucjonistę była wynikiem lektur Bakunina i Nieczajewa. W liście pożegnalnym pisał: „Ofiara z życia to jedyne, co może przebudzić Rosję z letargu”.

Fakt, że zabójcą cara okazał się poddany polskiego pochodzenia, wywołał konsternację w kręgach władzy. Prokurator generalny Nikołaj Murawjow komentował: „To nie Polak zabił Imperatora, lecz szatan wcielony”. Paradoksalnie, sam Hryniewiecki odcinał się od kwestii narodowościowych, postrzegając carat jako wspólnego wroga wszystkich uciskanych ludów.

Reakcje i konsekwencje polityczne

Nowy car, Aleksander III, natychmiast zawiesił projekt konstytucji Łoris-Mielikowa, ogłaszając manifest o „niepodzielności samodzierżawia”. Wprowadzono:

• Tymczasowe przepisy o wzmocnieniu ochrony porządku publicznego (tzw. prawa o nadzwyczajnym stanie)
• Likwidację autonomii uniwersytetów
• Masowe zsyłki na Syberię podejrzanych o sympatie rewolucyjne

W miejscu zamachu wzniesiono Sobór Zmartwychwstania Pańskiego (Cerkiew na Krwi), którego złocone kopuły stały się materialnym symbolem kontrrewolucyjnej reakcji. W ikonografii cerkiewnej Aleksandra II przedstawiano jako „strastotierpca” – męczennika cierpiącego na podobieństwo Chrystusa.

Choć Narodnaja Wola została rozbita przez Ochranę w ciągu dwóch lat, jej metody stały się wzorem dla późniejszych organizacji terrorystycznych. Paradoksalnie, sukces zamachu zdyskredytował ideę terroru indywidualnego – społeczeństwo rosyjskie, przerażone brutalnością ataku, masowo odcięło się od rewolucjonistów.

Współczesne oceny wydarzenia z 13 marca 1881 roku pozostają podzielone. Dla jednych to akt desperackiego oporu wobec tyranii, dla innych – przykład ślepej przemocy niszczącej szanse stopniowych reform. Bezspornym pozostaje fakt, że śmierć Aleksandra II zamknęła epokę „odgórnego liberalizmu”, pogrążając Rosję w mroku reakcji, która trwać miała aż do 1905 roku. Jak zauważył historyk Richard Pipes: „Gdyby bomba Hryniewieckiego spóźniła się o godzinę, losy imperium mogłyby potoczyć się zupełnie inaczej”.

Zamach na Aleksandra II stanowił kulminację narastającego konfliktu między reformatorskim, lecz niekonsekwentnym caratem a radykalną inteligencją żądającą natychmiastowych zmian. Choć rewolucjoniści osiągnęli taktyczny sukces, ich czyn przyniósł skutki odwrotne do zamierzonych – umocnił konserwatywne skrzydło dworu i opóźnił demokratyzację Rosji o pokolenia. Krwawy finał życia „Oswobodziciela” pozostaje do dziś przestrogą przed pułapką przemocy jako narzędzia zmian politycznych.