Niepozorne znalezisko z głębi ziemi potrafi czasem zachwiać naszymi wyobrażeniami o przeszłości. W jednej z dawnych nekropolii odkryto 2300-letni miecz ze swastykami, który nie tylko zachwyca precyzją wykonania, ale i intryguje bogactwem symboli, dziś obarczonych zupełnie innym ciężarem. Wzory słońca, księżyca i tajemnicze ornamenty każą pytać, kim był właściciel tej broni – wojownikiem, władcą czy strażnikiem dawnej wiedzy?
Ziemia we Francji raz jeszcze ujawniła relikty przeszłości, które zmieniają nasze spojrzenie na symbolikę i rytuały dawnych cywilizacji. W jednej z nekropolii z okresu drugiej epoki żelaza archeolodzy zidentyfikowali dwa wyjątkowo dobrze zachowane miecze, z których jeden zdobią maleńkie swastyki. Znalezisko to – jak podkreślili badacze z Francuskiego Narodowego Instytutu Prewencyjnych Badań Archeologicznych (INRAP) – nie ma wielu odpowiedników w skali całej Europy.
Oba miecze zachowały się w oryginalnych pochwach, co samo w sobie stanowi ogromną rzadkość. Jedna z pochew została wykonana ze stopu miedzi i nosi ślady kunsztownego zdobienia – na jej krawędziach osadzono wypolerowane klejnoty, z których co najmniej dwa przedstawiają swastykę. Ten starożytny symbol, powszechnie kojarzony dziś z nazistowskim reżimem i okrucieństwami II wojny światowej, w świecie antycznym miał zupełnie inne, znacznie starsze i zróżnicowane znaczenia.
Vincent Georges, archeolog współpracujący z INRAP i kierownik wykopalisk, wyjaśnił w rozmowie z Live Science, że swastyki były szeroko wykorzystywane w kontekście śródziemnomorskim, jednak na przełomie V i IV wieku p.n.e. zostały zaadaptowane przez Celtów w Europie kontynentalnej. Jednocześnie zaznaczył, że nie sposób dziś jednoznacznie określić, jaką symbolikę przypisywali im sami Celtowie.
2300-letni miecz ze swastykami w sercu celtyckiej ziemi
Odnalezienie tych mieczy nie było przypadkowe – stanowiło część szeroko zakrojonych badań archeologicznych prowadzonych od 2022 roku w miejscowości Creuzier-le-Neuf. Choć współcześnie liczy ona zaledwie około 1500 mieszkańców, w czasach starożytnych – a dokładniej między 450 a 52 rokiem p.n.e. – była strategicznie położonym punktem granicznym, gdzie swoje wpływy ścierały trzy potężne celtyckie plemiona: Arvernowie, Eduowie i Biturygowie.
Zespół z INRAP przebadał obszar o powierzchni około 650 metrów kwadratowych, który krył ponad 100 grobów. Niestety, z uwagi na wyjątkowo kwaśną glebę, nie zachowały się żadne szczątki szkieletów. Udało się jednak odnaleźć pojedynczy grób kremacyjny z towarzyszącym mu naczyniem rytualnym ozdobionym wybijanym wzorem i malowanymi pasami.
Niemal połowa pochówków zawierała metalowe artefakty, w tym ozdoby:
- najczęściej występowały bransolety wykonane ze stopów miedzi,
- odkryto również 18 zniszczonych zapinek, z których jedna była wyjątkowo zdobiona – umieszczono w niej wypolerowany klejnot osadzony na dysku z pozłacanego srebra z dekoracjami wykonanymi techniką repusowania (czyli tłoczenia wzoru od strony odwrotnej blachy),
- kolejna zapinka została przyozdobiona ocelli, czyli okrągłymi, „oczopodobnymi” wzorami – ten motyw był bardzo popularny wśród celtyckich rzemieślników w IV i V wieku p.n.e., jak zaznaczył Georges.
Symbolika miecza i jego znaczenie
Choć w grobowcach odnaleziono liczne ozdoby, to największe poruszenie wzbudziły dwa miecze, których stan zachowania oraz artystyczne detale rzucają światło na duchowe i społeczne znaczenie broni wśród Celtów. Szczególnie interesujący był krótszy miecz z pochwy inkrustowanej swastykami. Badanie przy użyciu promieniowania rentgenowskiego ujawniło dodatkowe symbole osadzone u podstawy ostrza – okrąg oraz półksiężyc, rozdzielone prostą linią. Według Georgesa, wskazuje to na produkcję miecza na początku IV wieku p.n.e.
Jak zaznaczył archeolog, słońce i księżyc niewątpliwie odzwierciedlają symbolikę kosmologiczną oraz były powszechnym motywem sakralnym związanym z tym specyficznym typem miecza w tamtych czasach. Takie znaki odkryto także na innych mieczach celtyckich, jak również na uzbrojeniu Etrusków, ludu zamieszkującego obszary dzisiejszych Włoch. Zdaniem badaczy, wzory słońca i księżyca pojawiały się również na krótkich mieczach z kontynentalnej Europy w IV i III wieku p.n.e.
Ten konkretny miecz, ozdobiony nie tylko swastykami, lecz także symbolami niebiańskimi, najprawdopodobniej nie był bronią używaną w walce. Vincent Georges stwierdził, że miecz nie nosi cech funkcjonalnej broni, co oznacza, że prawdopodobnie pełnił rolę ceremonialną, a także symbolizował władzę lub zwierzchnictwo wojskowe. Z kolei drugi miecz, znacznie dłuższy, był wyraźnie przystosowany do użytkowania – jego pochwa nie była bogato zdobiona, lecz posiadała funkcjonalne pierścienie, pozwalające na noszenie u pasa.
2300-letni miecz ze swastykami i jego miejsce w kontekście historycznym
Choć dokładne pochodzenie krótszego miecza pozostaje przedmiotem dalszych badań, archeolodzy zdołali powiązać go z okresem intensywnych celtyckich działań wojennych na południu Europy. Georges zwrócił uwagę, że znalezisko datuje się mniej więcej na czas celtyckich wypraw do północnych Włoch, które zakończyły się słynnym złupieniem Rzymu w 387 roku p.n.e. przez plemiona Galów. Wtedy to celtyccy wojownicy pokonali rzymskie siły w bitwie nad rzeką Alia. Nie można jednak na tym etapie wyciągać dalszych wniosków, zaznaczył badacz.
Ta ostrożność jest zrozumiała – miecz mógł być zarówno lokalnym artefaktem symbolicznym, jak i importowanym lub wzorowanym na egzemplarzu z innego regionu. Jego złożona symbolika oraz kunszt wykonania wskazują jednak, że należał do osoby o wysokim statusie społecznym, prawdopodobnie wodza, wojownika elity lub kapłana.
INRAP podkreślił, że odkrycia takie jak to z Creuzier-le-Neuf są niezwykle istotne, ponieważ:
- pozwalają zrekonstruować duchowy i polityczny światopogląd Celtów,
- ukazują zasięg kulturowy ich wpływów,
- potwierdzają obecność rozwiniętych tradycji rzemieślniczych, w tym złotnictwa i metalurgii.
Źródło: Sahas Mehra, 2,300-year-old sword with swastikas unearthed at necropolis in France, Live Science [dostęp: 07.05.2025].
Fot. Flore Giraud/INRAP
