Tego dnia 1697 roku w Sztokholmie zmarł król Szwedów, Gotów i Wenedów, książę książę Bremy i Verden, książę Palatynatu-Zweibrücken-Kleeburg Karol XI Wittelsbach
Władca surowy, lecz skuteczny, reformator, który zmienił bieg szwedzkiej historii. Karol XI Wittelsbach objął tron jako dziecko, by z czasem uczynić Szwecję potęgą absolutystyczną. Gdy zmarł 5 kwietnia 1697 roku, pozostawił po sobie kraj silniejszy niż kiedykolwiek – ale czy gotowy na to, co miało nadejść?
Karol XI Wittelsbach był królem Szwecji, który panował w latach 1660-1697. Był jedynym synem Karola X Gustawa i Jadwigi Eleonory ze Szlezwiku-Holsztynu-Gottorp. Jego panowanie było okresem trudnym, ale i pełnym reform, które na trwałe zmieniły oblicze Szwecji, szczególnie w zakresie polityki zagranicznej, finansów oraz struktury państwowej.
Wczesne lata i początki panowania
W 1658 roku, Szwecja osiągnęła największą ekspansję terytorialną w swojej historii, po zawarciu pokoju w Roskilde, który pozwolił jej zdobyć nowe ziemie, w tym część dzisiejszej Danii. Karol XI, będąc jeszcze dzieckiem, objął tron po śmierci swojego ojca Karola X Gustawa, który zginął w 1660 roku. Wówczas rozpoczęła się regencja, której przewodniczyła jego matka, Jadwiga Eleonora, oraz grupa doradców.
W czasie rządów regencji, po zakończeniu II wojny północnej, Szwecja zawarła szereg traktatów, które miały ogromne znaczenie dla jej polityki zagranicznej. W 1660 roku podpisano traktat kopenhaski z Danią, a w 1660 roku również traktat oliwski z Polską i Brandenburgią. Na mocy tych umów Polska zrzekła się wszelkich roszczeń do ziem szwedzkich, a Dania musiała oddać Szwecji Skanię, która stała się częścią państwa szwedzkiego. Mimo tych sukcesów, sytuacja finansowa Szwecji pogorszyła się, co skłoniło regencję do uzależnienia polityki zagranicznej od subsydiów innych państw, m.in. sojuszu z Francją (1668), który doprowadził do wojny z Brandenburgią i Danią w latach 1675-1679.
Wojna z Holandią i Danią
Podczas Wielkiej Wojny Północnej Szwecja walczyła na dwóch frontach, co wywarło duży wpływ na jej dalszy rozwój. Na lądzie Szwedzi byli w stanie utrzymać swoje pozycje, ale na morzu ponieśli poważne straty, zwłaszcza w wyniku porażki z flotą Danii i Holandii. W 1676 roku doszło do jednej z najkrwawszych bitew wojny – bitwa pod Lund, gdzie połowa żołnierzy walczących na polu bitwy straciła życie.
Po kolejnych latach zmagań, Fryderyk Wilhelm I Brandenburski, elektor brandenbursko-pruski, zajął ważne miasta w Pomorzu Przednim, takie jak Szczecin, Stralsund czy Greifswald, co osłabiło pozycję Szwecji. Jednak w 1679 roku, po podpisaniu pokoju w St. Germain, Brandenburgia była zmuszona do zwrócenia Pomorza Przedniego Szwecji. Również Dania zawarła pokój, co kończyło okres intensywnych wojen.
Reforma wewnętrzna i konsolidacja władzy
Po zakończeniu wojen, Karol XI skoncentrował się na odbudowie i umocnieniu kraju. Jednym z jego głównych celów było poprawienie sytuacji finansowej państwa. Jego administracja przeprowadziła szereg reform gospodarczych, w tym rozwój przemysłu, eksploatację nowych kopalń, a także obniżenie podatków, co miało na celu poprawę kondycji finansowej państwa.
Ważnym elementem jego reform była tzw. redukcja – proces, który polegał na cofnięciu nadmiernych przywilejów nadanych szlachcie przez jego poprzedniczkę, królową Krystynę I, w czasie jej panowania. Zgodnie z decyzją króla, szlachta miała oddać część dóbr, które zostały sprzedane za czasów panowania Krystyny. Komisja powołana do przeprowadzenia redukcji miała za zadanie odzyskanie posiadłości należących do Korony, co spotkało się z oporem, zwłaszcza w Polsce i na terytoriach zamorskich.
W 1689 roku Karol XI stał się również jednym z sygnatariuszy Wielkiego Przymierza, a cztery lata później, w 1693 roku, uzyskał pełnię władzy absolutnej, kiedy to ogłosił swoją suwerenność, stwierdzając, że nie jest zobowiązany do zwoływania Reichstagu (szwedzkiego parlamentu). To przekształciło go w monarchę absolutnego, co miało wpływ na dalszy rozwój polityczny Szwecji.
Karol XI Wittelsbach – małżeństwo i dzieci
W 1680 roku Karol XI Wittelsbach ożenił się z Ulrika Eleonorą, córką króla Danii Fryderyka III. Z tego małżeństwa para miała troje dzieci, które odegrały ważną rolę w historii Szwecji oraz innych państw europejskich:
- Jadwiga Zofia (1681-1708), która została żoną Fryderyka IV, księcia Szlezwiku-Holsztynu-Gottorp,
- Karol XII (1682-1718), przyszły król Szwecji, który zasłynął z udziału w wojnie z Rosją,
- Gustaw (1683-1685), który zmarł w młodym wieku,
- Ulryk (1684-1685), który również zmarł w dzieciństwie,
- Fryderyk (1685-1685), który zmarł zaraz po urodzeniu,
- Karol Gustaw (1686-1687), który także zmarł jako niemowlę,
- Ulrike Eleonora (1688-1741), która później została królową Szwecji po śmierci swojego brata, Karola XII.
Karol XI zmarł w 1697 roku, pozostawiając po sobie silną i stabilną Szwecję, która pomimo kryzysów wojennych, była gotowa na dalszy rozwój w kolejnych latach.
Karol XI Wittelsbach – największy z królów Szwecji?
Karol XI Wittelsbach bywa czasami określany w Szwecji mianem najwybitniejszego spośród wszystkich szwedzkich monarchów, z wyjątkiem Gustawa II Adolfa, którego blask został nieco przyćmiony przez ojca i syna. Taka ocena panowania Karola, jak i jego osoby, była popularna zwłaszcza w XVIII wieku. Jednak w pierwszej połowie XX wieku pogląd na jego postać uległ zmianie.
Zaczęto uważać go za osobę mniej samodzielną, niepewną w swoich decyzjach i łatwo ulegającą wpływom innych. To wyobrażenie nie zostało jednak ostatecznie utrwalone, a po 2000 roku, w wyniku nowych badań, zaczęto na nowo dostrzegać w nim monarchę o silnej woli i ogromnym wpływie na rozwój kraju.
W swojej najnowszej biografii, wydanej w 2003 roku, Rystad ponownie ukazuje Karola XI jako króla, który odcisnął silne piętno na historii Szwecji. Został on uznany za jednego z głównych twórców reform gospodarczych, które pozwoliły wprowadzić kraj w nową erę stabilności finansowej oraz militarnej. Dzięki jego reformom Szwecja zyskała nie tylko lepszą sytuację ekonomiczną, ale także umocniła swoją potęgę militarną na tle innych europejskich monarchii.
Jednym z bardziej znanych sposobów upamiętnienia Karola XI była obecność jego wizerunku na szwedzkim banknocie o nominale 500 koron. Portret króla pochodzi z jednego z obrazów Ehrenstrahla, słynnego szwedzkiego malarza, który uchwycił go w majestatycznej pozie. Obraz, z którego czerpano inspirację do umieszczenia wizerunku Karola na banknocie, jest jednym z najważniejszych portretów tego monarchę. Król pojawił się na banknocie już po założeniu Banku Szwecji w 1668 roku, a jego wizerunek na pieniądzu miał na celu zarówno upamiętnienie jego panowania, jak i podkreślenie stabilności finansowej, którą udało się osiągnąć za jego rządów.
Karol XI Wittelsbach był monarchą, którego panowanie pozostawiło trwały ślad nie tylko w historii, ale i w geografii. Jako dowód jego wpływu na rozwój Szwecji, warto wspomnieć o dwóch miejscach, które zostały nazwane na jego cześć.
Pierwszym z nich jest warowne miasto Carlsburg, które powstało w pobliżu Bremy, w dzisiejszym Bremerhaven. Miasto to zostało założone w czasie jego panowania i nazwane na cześć monarchy, aby uczcić jego wkład w rozwój militarnego i morskiego charakteru regionu.
Drugim miastem jest Karlskrona, położone w południowej Szwecji. Zostało ono zbudowane za czasów Karola XI jako główna baza szwedzkiej marynarki wojennej. Miasto to, choć powstało za panowania tego króla, funkcjonuje do dziś jako istotna baza marynarki wojennej, podkreślając ciągłość jego dziedzictwa.
Karol XI Wittelsbach został również upamiętniony poprzez budowę kościoła, który nosi jego imię. Kościół Karola w Tallinie, stolicy Estonii, jest jednym z wielu symboli jego panowania, który przetrwał do dziś. Jest to miejsce, które, choć nie tak znane jak inne monumenty w Szwecji, stanowi przykład oddania czci wielkiemu królowi, którego reformy miały ogromne znaczenie nie tylko dla samej Szwecji, ale i dla całego regionu bałtyckiego.
Kryzys absolutyzmu i śmierć Karola XI
Zanim jednak Karol XI Wittelsbach odszedł, jego rządy nie były wolne od kontrowersji. W 1697 roku, po jego śmierci, pojawiły się pytania o to, czy choroba, która go dotknęła, była karą boską. Poddani monarchii zastanawiali się, czy “Bóg umieścił chorobę w królu, aby ukarać lud lub samego Karola”. Wydarzenia te były częścią głębszego kryzysu, który zbliżał Szwecję do końca absolutyzmu, systemu rządów, który był dominującą formą w tym kraju za czasów Karola XI.
W 1699 roku, zaledwie dwa lata po jego śmierci, problem absolutyzmu w Szwecji stał się coraz bardziej widoczny, co miało istotny wpływ na dalszy rozwój kraju i politykę europejską. Mimo że Karol XI Wittelsbach był jednym z twórców silnej władzy centralnej w Szwecji, jego rządy nie były wolne od trudności, które w przyszłości doprowadziły do głębokich przemian politycznych.
