Tego dnia 1820 roku nastąpił koniec hiszpańskiej Inkwizycji
Początek XIX wieku w Hiszpanii to czas gwałtownych przemian, które zburzyły fundamenty państwowego porządku. W sercu tych zmian leży moment, który zmienił bieg historii – koniec hiszpańskiej Inkwizycji – instytucji, która przez ponad trzy stulecia siała strach i kontrolowała życie obywateli. Decyzja z 9 marca 1820 roku oznaczała nie tylko kres brutalnych procesów religijnych, ale także symboliczny zwrot ku nowoczesności i wolności.
Hiszpańska Inkwizycja, jedna z najdłużej funkcjonujących instytucji represyjnych w Europie, została ostatecznie zniesiona 9 marca 1820 roku w wyniku liberalnej rewolucji. Choć jej aktywność znacznie osłabła już w XVIII wieku pod wpływem oświeceniowych reform i cięć finansowych, formalne rozwiązanie nastąpiło dopiero po przejęciu władzy przez liberałów.
Decyzja ta zamknęła ponad trzystuletni okres działalności trybunałów inkwizycyjnych, które pierwotnie powstały w 1480 roku z inicjatywy królów Katolickich – Ferdynanda II Aragońskiego i Izabeli I Kastylijskiej – by kontrolować konwertytów z judaizmu i islamu. Upadek Inkwizycji symbolizował nie tylko przemiany polityczne w Hiszpanii, ale także globalny zwrot ku świeckiemu państwu.
Geneza i funkcjonowanie hiszpańskiej Inkwizycji
Hiszpańska Inkwizycja, w przeciwieństwie do średniowiecznych trybunałów papieskich, od początku stanowiła narzędzie władzy monarchicznej. Jej utworzenie w 1480 roku wynikało z narastających napięć między „starymi chrześcijanami” a konwertytami (marranos i moriscos), podejrzewanymi o potajemne praktykowanie judaizmu lub islamu.
Królewska para wykorzystała papieską bullę Sykstusa IV z 1478 roku, by stworzyć scentralizowany system kontroli religijnej, niezależny od Rzymu. Pierwszym Wielkim Inkwizytorem został dominikanin Tomasz de Torquemada, który wprowadził rygorystyczne procedury śledcze, w tym tortury i konfiskaty majątku.
Inkwizycja hiszpańska wyróżniała się wyjątkową autonomią – podlegała bezpośrednio koronie, a jej trybunały działały w głównych miastach, takich jak Sewilla, Toledo czy Barcelona. Choć formalnie zajmowała się zwalczaniem herezji, jej głównym celem stała się asymilacja konwertytów poprzez inwigilację i publiczne procesy (autos da fé). W przeciwieństwie do mitów, tylko 2% wyroków dotyczyło czarów, podczas gdy 95% spraw koncentrowało się na „kryptożydach” i „kryptomuzułmanach”.
Schyłek potęgi w XVIII wieku. Kryzys i reformy
Wraz z nadejściem dynastii Burbonów w 1700 roku Inkwizycja zaczęła tracić polityczne znaczenie. Królowie tacy jak Filip V czy Karol III postrzegali ją jako relikt przeszłości, jednak ze względu na jej popularność wśród konserwatywnego ludu nie zdecydowali się na likwidację. Karol III stwierdził: Cóż, Hiszpanie ją kochają, a mnie nie przeszkadza. Mimo to wprowadzono drastyczne cięcia budżetowe – redukcję personelu i ograniczenie aktywności trybunałów.
W drugiej połowie XVIII wieku liczba wyroków śmierci spadła do zera, a większość spraw dotyczyła drobnych przewinień moralnych, takich bigamia czy bluźnierstwa. Za panowania Karola III (1759-1788) i Karola IV (1788-1808) wykonano jedynie 4 egzekucje, co kontrastuje z tysiącami ofiar z XVI wieku. Inkwizycja stała się symbolem zacofania w oczach oświeceniowych reformatorów, którzy krytykowali jej metody za niekompatybilne z racjonalizmem.
Rewolucja liberalna 1820 roku i koniec hiszpańskiej Inkwizycji
Bezpośrednim impulsem do likwidacji Inkwizycji była rewolucja liberalna, która wybuchła w styczniu 1820 roku pod przywództwem pułkownika Rafaela del Riego. Nowy rząd, inspirowany ideami rewolucji francuskiej i hiszpańskiej konstytucją z 1812 roku, uznał Inkwizycję za przeszkodę w modernizacji kraju. 9 marca 1820 roku wydano dekret o jej zniesieniu, argumentując, że instytucja ta przeczy duchowi tolerancji i wolności sumienia. Wszystkie więźniowie zostali uwolnieni, a majątki trybunałów przejęło państwo.
Gdy w 1823 roku konserwatyści odzyskali władzę dzięki interwencji francuskiej (Wojna Hiszpańska), podjęli nieudane próby reaktywacji Inkwizycji. Sprzeciw społeczeństwa i międzynarodowa presja (zwłaszcza ze strony Wielkiej Brytanii) uniemożliwiły odtworzenie struktur. Ostatecznie w 1834 roku królowa Maria Krystyna wydała dekret potwierdzający likwidację, kończąc tym samym epokę oficjalnego prześladowania religijnego w Hiszpanii.
Koniec hiszpańskiej Inkwizycji – konsekwencje historyczne i dziedzictwo
Upadek Inkwizycji stał się kamieniem milowym w procesie sekularyzacji Hiszpanii. Wpłynął na emancypację Żydów i muzułmanów, którzy odzyskali prawo do jawnego wyznawania religii po 1820 roku. Dla liberałów likwidacja trybunałów była dowodem na zerwanie z „ciemnym dziedzictwem” absolutyzmu, choć konserwatyści długo jeszcze idealizowali Inkwizycję jako strażniczkę tradycji.
Wbrew „czarnej legendzie” propagowanej przez protestancką historiografię, współczesne badania podkreślają, że Inkwizycja hiszpańska nie była wyjątkowo okrutna na tle epoki. Tortury stosowano rzadziej niż w sądach świeckich, a większość wyroków kończyła się pokutą, nie śmiercią. Niemniej jej długowieczność i centralna rola w hiszpańskiej tożsamości czynią z niej unikalne zjawisko w dziejach Europy.
Data 9 marca 1820 roku wyznacza symboliczny koniec ery religijnej dominacji Kościoła w Hiszpanii. Zniesienie Inkwizycji odzwierciedlało szersze trendy XIX-wiecznej Europy: rosnącą rolę państwa narodowego, sekularyzację prawa oraz upadek ancien régime’u. Choć instytucja ta pozostaje przedmiotem sporów historyków, jej likwidacja stanowi niepodważalny dowód na triumf oświeceniowych ideałów nad dogmatyzmem.
Fot. Monty Python
