Krzysztof Malicki, Iwona Żuk, Świadomość historyczna Polaków i ich postawy wobec swej przyszłości.
W latach 90. XX wieku w debacie publicznej wielką popularność miały hasła „Zostawmy historię historykom” oraz „Wybierzmy przyszłość”. Drugie z nich było nawet hasłem wyborczym prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego w kampanii prezydenckiej w 1995 roku. Na szczęście, ten fatalny i zgubny tok myślenia został odrzucony po 2000 roku.
Wbrew temu co sądzono w latach 90 XX wieku, od historii od historii nie da się „uciec”. Nie jest ona bowiem przeszłością, która nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Wręcz przeciwnie, każdy aspekt teraźniejszości jest możliwy do wyjaśnienia tylko w oparciu o przeszłość np. agresja Rosji na Ukrainę z 2022 roku nie jest przypadkiem. Każdy historyk tych dwóch państw wie bowiem doskonale, że Rosja zawsze w poprzednich wiekach swojej historii negowała prawo państwa ukraińskiego do istnienia i uznawała ziemie ukraińskie za integralną część swojego terytorium, a Ukraińców nie za samodzielny naród, ale część „Małorusinów”, którzy należą do „wielkiego narodu rosyjskiego”.
Ile obecnie wiemy o naszej przeszłości?
Krzysztof Malicki jest doktorem habilitowanym, pracownikiem Instytutu Nauk Socjologicznych Uniwersytetu Rzeszowskiego. Jego zainteresowania naukowe obejmują kulturę historyczną, metodologię badań społecznych, świadomość historyczną, socjologię miasta, miejsca pamięci oraz pamięć zbiorowa. Iwona Żuk jest natomiast kierownikiem Pracowni Analiz Społecznych IPSYLON. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na metodach badań społecznych.
W swojej monografii „Świadomość historyczna Polaków i ich postawy wobec swej przyszłości” starają się odpowiedzieć na pytania „jak dobrze znamy historię, a szczególnie tę, która odcisnęła najsilniejsze piętno na naszej wspólnocie? A także: czy jesteśmy w stanie wskazać w naszych dziejach ważne i węzłowe wydarzenia z tej przeszłości i czy rozumiemy ich kontekst? Nie mniej ważne jest wreszcie pytanie o to, co z tej przeszłości przenika do naszej świadomości, źródłem jakich postaw jest historia i jak kształtuje współczesne imponderabilia.” (s.10).
Publikacja opiera się na rezultatach trzech ogólnopolskich reprezentatywnych badaniach, przeprowadzonych w 2022 roku na próbie ponad 6 tysięcy Polaków z trzech kategorii: młodzież szkół średnich, nauczyciele historii szkół średnich oraz osoby powyżej dwudziestego roku życia. Książka składa się z 6 rozdziałów.
Najważniejsze wnioski płynące z przeprowadzonych badań
Wyniki badań niestety nie napawają optymizmem. Jak piszą autorzy faktograficzną wiedzę o przyszłości Polski należy uznać za „umiarkowaną”. Szczególnie mnie zasmucił bardzo niski poziom rozumienia znaczenia kluczowych wydarzeń polskiej historii i ich wpływu na współczesne życie naszego społeczeństwa. Zaledwie 1/3 uczniów i Polaków 20+ rozważa wpływ historii na współczesność. Rozumienie kluczowych wydarzeń i zjawisk (np. Katyń, powstanie warszawskie, stan wojenny) sprawiało respondentom niezwykle duże trudności. Te wszystkie smutne fakty wymagają pilnego przemyślenia przez kreatorów polityk edukacyjnych w celu jak najszybszej zmiany tego stanu rzeczy.
Nieco lepiej prezentują się wyniki jeśli chodzi o rozpoznawanie ikonografii dokumentującej kluczowe postaci i wydarzenia naszej historii, ale nawet i w tym aspekcie ogólny obraz jest bardzo smutny, co zadziwia tym bardziej, że przecież w obecnym świecie przekaz wizualny jest dominujący.
Kolejnym segmentem badań były nasze wyobrażenia o przeszłości, obejmujące zbiory cenionych lub potępianych postaci i wydarzeń z naszej historii. W tym aspekcie widać skuteczną transmisję wyobrażeń o przeszłości z pokolenia na pokolenie, ponieważ ich wykaz jest niemal identyczny z tym co nasi rodacy wymieniali w badaniach socjologicznych w poprzednich dziesięcioleciach. Najważniejszą postacią w naszej narodowej pamięci jest Józef Piłsudski i odzyskanie przez nasz kraj niepodległości w 1918 roku.
Mitem okazuje się twierdzenie, że najbardziej cenimy klęski a nie nasze sukcesy, jest bowiem dokładnie na odwrót. Przykrym dla mnie jest fakt, że w młodych generacjach Polaków maleje znaczenie postaci Jana Pawła II oraz to, że dla tej generacji wśród wydarzeń z których możemy być dumni niemal w ogólne nie występuje ruch „Solidarności” (!!)
Te wszystkie wyżej omówione smutne fakty powinny stać się alarmem dla osób odpowiedzialnych za prowadzenie naszej polityki edukacji historycznej, w celu jak najszybszej zmiany tego katastrofalnego stanu rzeczy. Jak bowiem słusznie piszą autorzy „znajomość historii sprzyja poczuwaniu się do więzi z własnym krajem, a myślenie o historii w na sposób refleksyjno-poznawczy związane jest z uznawaniem dobra ojczyzny jako wartości. Wiedza o dziejach swej wspólnoty i wynikające z niej przemyślenia mają w tym sensie wymiar jak najbardziej praktyczny i użyteczny.(147).
Podsumowanie
Publikacja Krzysztofa Malickiego i Iwony Żuk jest jedną z najważniejszych dla mnie książek, które w ostatnim czasie przeczytałem. Dowiedziałem się z niej bowiem mnóstwo interesujących dla mnie rzeczy nie tylko o współczesnej świadomości historycznej moich rodaków, ale także o samych pojęciach świadomości historycznej i zjawisku pamięci historycznej w ogóle. Dlatego też, gorąco polecam tę książkę do lektury wszystkim czytelnikom mojego tekstu na jej temat!
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
