Swetoniusz, Żywoty Cezarów
Nie dałoby się prowadzić dyskusji nad początkami imperium rzymskiego bez najważniejszego źródła do historii cesarstwa, „Żywotów Cezarów” Swetoniusza. Wydawnictwo Czytelnik, specjalizujące się w wydawaniu tekstów starożytnych przybliza szerszej publiczności w swojej serii i ta ważna pozycje. Jak naprawdę wyglądało życie rzymskich cesarzy? Czy Juliusz Cezar był jedynie genialnym wodzem, Kaligula szalonym tyranem, a Neron bezwzględnym morderca? Wszystkie odpowiedzi znajdują się w spojrzeniu historyka rzymskiego z epoki na przeszłość władców.
Autorem żywotów Cezarów jest Swetoniusz. Żył on na przełomie I i II wieku n.e. i pełnił funkcje urzędnicze na dworze cesarskim. Dzięki temu miał dostęp do dokumentów państwowych, listków i archiwów, co pozwoliło mu zgromadzić ogromną ilość materiału o pierwszych cesarzach Rzymu. Jego dzieło obejmuje 12 następujących po sobie władców.
O Swetoniuszu
Biografia autora jest ważna dla zrozumienia samego dzieła. Gajusz Swetoniusz Trankwillus urodził się około 70 roku n.e., prawdopodobnie w Afryce Północnej lub Italii. Jego ojciec służył w armii rzymskiej a sam Swetoniusz zdobył staranne wykształcenie retoryczne i prawnicze. Jednak zamiast pewnej kariery politycznej wybrał działalność literacka i prace administracyjna.
Zaprzyjaźniony z Piliniuszem Młodszym uzyskał dostęp do pozycji w administracji cesarza Hadriana. Był odpowiedzialny za cesarska korespondencję. Dzięki temu mial dostęp do oficjalnych dokumentów cesarstwa, w tym listków i do zachowanych prywatnych materiałów poprzedników jego mocodawcy.
Swetoniusz skupiał się jednak nie na samych wydarzeniach i ich historyczności osadzonych w kontekście okresu który opisywał ale był zainteresowany samymi postaciami. Zamiast analizy polityki i gospodarki czy strategii wojskowej, opisywał charakter wcześniejszych władców Rzymu, ich słabości, przyzwyczajenia oraz ekscentryczne zachowania. Mamy więc do czynienia raczej z biografia niż reportażem historycznym czy spisem dziejów.
Struktura
Książka wydana w twardej oprawie licząca prawie 500 stron podzielona jest na księgi, jak to w zwyczaju mieli pisarze starożytni. Dwa teksty poprzedzają tekst źródłowy, są to mianowicie, przedmowa od autora tłumaczenia oraz słowo o Swetoniuszu i jego dziele.
Następnie w ośmiu księgach Swetoniusz opisuje życiorysy jedenastu cesarzy rzymskich. Od Oktawiana Augusta do Domicjana jest to pięciu cesarzy dynastii julijsko-klaudyjskiej, potem trzech cesarzy roku 69 by zakończyć na trzech przedstawicieli dynastii Flawiuszy.
Szczególnie interesująca jest konstrukcja poszczególnych biografii. Swetoniusz nie prowadzi narracji ściśle chronologicznej. Zamiast tego grupuje informacje tematycznie. Najpierw przedstawia pochodzenie i karierę bohatera, a następnie omawia jego zalety, wady, życie prywatne oraz okoliczności śmierci. Dla współczesnego czytelnika może być to początkowo nieco dezorientujące, jednak szybko okazuje się skutecznym sposobem budowania pełnego portretu postaci.
Ocena i recenzja
Czytając Żywoty cezarów, trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach dzieła. Swetoniusz nie był bezstronnym historykiem w nowoczesnym znaczeniu tego słowa. Chętnie przytacza plotki i sensacyjne opowieści, nie zawsze weryfikując ich wiarygodność. W wielu przypadkach trudno dziś ustalić, które informacje są prawdziwe, a które stanowią element antycznej propagandy lub dworskich pogłosek. Dotyczy to zwłaszcza najbardziej kontrowersyjnych cesarzy, takich jak Kaligula czy Neron. Współczesna historiografia często podchodzi do tych relacji z dużą ostrożnością.
Mimo tych wad książka pozostaje lekturą niezwykle wartościową. Jest nie tylko źródłem historycznym, ale także fascynującym studium władzy. Swetoniusz pokazuje, jak ogromna potęga wpływa na charakter człowieka, jak łatwo rodzi pychę, okrucieństwo czy megalomanię, ale również jak trudne jest utrzymanie stabilności państwa i własnego autorytetu. W tym sensie jego obserwacje pozostają aktualne także dzisiaj.
Na uwagę zasługuje również styl autora. Choć od powstania dzieła minęły wieki, tekst czyta się zaskakująco dobrze. Krótkie anegdoty, liczne ciekawostki i żywe opisy sprawiają, że książka bardziej przypomina zbiór reporterskich portretów niż suchą kronikę wydarzeń. To właśnie dlatego Żywoty cezarów przez stulecia inspirowały historyków, pisarzy i artystów.
Rekomendacja
To właśnie paca Swetoniusza wywarła olbrzymi wpływ na późniejsze wyobrażenia o cesarzach z początków cesarstwa. Od niego pochodzi wiele słynnych anegdot o Kaliguli, Neronie czy Juliuszu Cesarze. Nie bezpodstawnie nazywany jest tez kronikarzem plotek. Do końca nie wiemy czy przekazy które zapisał były prawdziwe i jak bardzo przesadzone.
Bez Swetoniusza nasza wiedza o codziennym życiu rzymskiego dworu byłaby znacznie uboższa. Dzięki jego ciekawości i zamiłowaniu do szczegółów możemy zajrzeć za kulisy władzy w starożytnym Rzymie i zobaczyć cesarzy nie jako pomnikowe postacie, lecz ludzi z krwi i kości ze wszystkimi naszymi przywarami.
Wydawnictwo Czytelnik
Remigiusz Gogosz
