Jan Wiktor Tkaczyński, Państwo. W kręgu arystotelesowskiej sztuki rządzenia i konfucjańskiej etyki politycznej
Krótka książka poświęcona państwu wymaga znacznej dyscypliny metodologicznej. Samo pojęcie prowadzi bowiem równocześnie ku filozofii politycznej, historii idei, nauce o administracji, teorii prawa, ustrojoznawstwu oraz sporom normatywnym, które zwykle bardzo szybko opuszczają poziom analityczny. Tkaczyński w książce Państwo wybiera perspektywę szeroką, ale nie publicystyczną. Interesuje go państwo jako forma organizacji wspólnoty, przedmiot refleksji filozoficznej i trwały składnik ludzkiego doświadczenia politycznego.
Państwo Jana Wiktora Tkaczyńskiego podejmuje temat wyjątkowo podatny na uproszczenia: relację między wspólnotą, instytucją i etyką rządzenia. Autor zestawia arystotelesowską tradycję myślenia politycznego z konfucjańską etyką ładu społecznego, prowadząc czytelnika poza doraźny spór o państwo. Publikacja dla osób szukających syntetycznej, akademickiej refleksji o źródłach władzy, obywatelskości, powinności i granicach liberalnej demokracji.
Punktem wyjścia książki jest ambiwalencja nowoczesnego stosunku do państwa: oczekiwanie ochrony oraz równoczesna nieufność wobec jego obecności. Wyraźna pozostaje także próba wyjścia poza zwyczajowe zachodnie napięcie między Państwem Platona a Polityką Arystotelesa oraz skierowanie uwagi ku chińskiej tradycji myślenia o wspólnocie. W tym sensie książka nie jest wyłącznie syntetycznym wprowadzeniem do teorii państwa, lecz próbą porównania dwóch odmiennych sposobów rozumienia ładu politycznego.
Jest to praca z pogranicza ustrojoznawstwa, filozofii politycznej i historii idei. Pojawiają się Rousseau, Hobbes, Turgot, Jellinek, Downs, Kelsen, Arystoteles i Konfucjusz. Końcowe partie prowadzą ku relacji Wschodu i Zachodu, konfucjańskiemu modelowi dobrej władzy, obywatelskości, merytokracji oraz liberalnej demokracji. Taki układ przesuwa lekturę poza doraźny komentarz polityczny. Przedmiotem analizy pozostaje państwo jako struktura instytucjonalna, moralna i kulturowa.
Znaczenie ma również zaplecze akademickie autora. Prof. dr hab. Jan Wiktor Tkaczyński jest profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Jagiellońskiego; od 2004 roku związany jest z UJ, wcześniej pracował naukowo w Universität der Bundeswehr w Monachium. Posiada dorobek w zakresie nauk o polityce i administracji, aktywność organizacyjną, kierowanie projektami badawczymi oraz liczne publikacje monograficzne i artykułowe. Książka dotyczy pojęcia szczególnie podatnego na skróty, retoryczne nadużycia i ideologiczne zawłaszczenia, dlatego kompetencje ustrojoznawcze autora stają się istotnym elementem lektury.
Najciekawszy ciężar interpretacyjny spoczywa na zestawieniu zachodniego języka prawa, procedury, instytucji i ustroju z konfucjańskim naciskiem na powinność, obyczaj, rytuał, relacyjność oraz samodoskonalenie. Konfucjanizm zostaje przedstawiony jako tradycja, w której państwo jawi się jako byt naturalny, a spójność społeczna wynika przede wszystkim z praktykowanego horyzontalnie systemu wartości.
Warto podkreślić, że książka operuje pojęciem państwa szerzej niż w sensie aparatu administracyjno-prawnego. Państwo pojawia się jako rzeczywistość instytucjonalna, ale także jako forma socjalizacji, system oczekiwań, porządek obowiązków i sposób kształtowania obywatelskiej wyobraźni. Taki zakres pozwala połączyć refleksję nad genezą wspólnoty politycznej z pytaniem o moralne warunki jej trwania. W tym miejscu szczególnie istotne staje się porównanie Arystotelesa i Konfucjusza: pierwszy prowadzi ku politycznej analizie wspólnoty, drugi ku etycznemu wymiarowi rządzenia i relacji społecznych.
Państwo. W kręgu arystotelesowskiej sztuki rządzenia i konfucjańskiej etyki politycznej to publikacja syntetyczna, akademicka i problemowo ambitna. Jej wartość polega na przesunięciu refleksji o państwie poza doraźny język sporu politycznego oraz na zestawieniu zachodniej tradycji ustrojowej z konfucjańskim rozumieniem ładu moralnego. Najbardziej zasadnym odbiorcą książki będzie czytelnik zainteresowany politologią, historią idei, filozofią państwa, teorią rządzenia oraz porównawczymi studiami nad Wschodem i Zachodem.
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Agnieszka Cybulska
