Czesław Ryszka, Historia i świętość. Zofia Kossak. Biografia ilustrowana
Pisarka. Kandydatka do literackiej Nagrody Nobla. W czasie okupacji niemieckiej współzałożycielka „Żegoty”, której celem było nieść pomoc zagrożonym zagładą Żydom. To już bardzo wiele, a nie są to wszystkie aspekty bogatego życiorysu Zofii Kossak-Szczuckiej…
Czesław Ryszka przybliża nam życie wybitnej pisarki historycznej z pierwszej połowy XX wieku, którą wielu nazywało „pierwszą po Sienkiewiczu”…
Kilka słów o autorze
Czesław Wincenty Ryszka (ur. 3 lipca 1946 roku w Goławcu) jest dziennikarzem, publicystą, pisarzem i politykiem. W 1972 roku ukończył studia teologiczne, a dwa lata później polonistyczne na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.
Od 1974 do 1975 był pracownikiem naukowym Zakładu Badań nad Literaturą Religijną KUL, następnie do 1982 był członkiem redakcji tygodnika „Gość Niedzielny”. Później do 1992 kierował działem w tygodniku „Katolik”. W 1993 został dziennikarzem, a następnie publicystą „Niedzieli”. Jest także publicystą Radia Maryja. Napisał około 90 książek oraz kilka tysięcy artykułów poświęconych tematyce społeczno-religijnej.
Głównym tematem twórczości Ryszki są sprawy religijne i eschatologiczne. Wśród jego publikacji warto wymienić: „Pełnia czasu”, „Milczący obecny. Szkice o pisarzach katolickich”, „Na tropach Boga. Przygoda z literaturą XX wieku”, „Ocalić wartości. Różaniec z Janem Pawłem II”, „Niechciany krzyż”, „Jan Paweł II. Święty XXI wieku”, „Teraz jest czas miłosierdzia”, „Po Bogu najważniejsza Polska. Kardynał Stefan Wyszyński (1901-1981)”. Jest także autorem tzw. trylogii jasnogórskiej „Jasnogórska opowieść”, „Przeor Kordecki” oraz „Blizny” oraz książek poświęconych pracy parlamentarzysty: „Prosto z Sejmu”, „Prosto i jasno z Senatu” i „Widziane z Senatu”. Niektóre z jego książek zostały przetłumaczone za granicą.
Genialna następczyni Sienkiewicza
Najnowsza publikacja Czesława Ryszki poświęcona jest postaci Zofii Kossak-Szczuckiej (10.08.1889- 9.04.1968), katolickiej pisarki i zasłużonej działaczki Polskiego Państwa Podziemnego z okresu II wojny światowej.
Była ona córką Tadeusza Kossaka (brata bliźniaka Wojciecha, słynnego malarza) i Anny Kisielnickiej-Kossakowej, siostrą stryjeczną Magdaleny Samozwaniec i Jerzego Kossaka oraz wnuczką Juliusza Kossaka.
W 1915 roku wyszła za mąż za Stefana Szczuckiego i zamieszkała z nim w Nowosielicy na Wołyniu. W latach 1917-1919 przeżyła tam z mężem okres krwawych wystąpień chłopskich, a potem najazd bolszewicki. Dwudziestolecie międzywojenne spędziła w odrodzonej Polsce.
W okresie II wojny światowej była działaczką konspiracyjną Polskiego Państwa Podziemnego. 11 sierpnia 1942 roku opublikowała ulotkę „Protest” przeciwko Zagładzie Żydów. We wrześniu 1942 roku wraz z Wandą Krahelską powołała Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom, przekształcony następnie w Radę Pomocy Żydom „Żegota” za co otrzymała w 1982 roku medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
Po wojnie za odmowę współpracy z komunistami została zmuszona do emigracji z ojczyzny, a wszystkiej jej książki zostały usunięte z księgarń, bibliotek oraz instytucji badawczych. W tym okresie była blisko literackiej Nagrody Nobla, ale z powodu braku wsparcia ze strony państwa polskiego i organizacji literackich jej kandydatura upadła.
Po wydarzeniach Października ’56 wróciła do kraju 21 lutego 1957 roku. Zmarła 9 kwietnia 1968 roku w Bielsku Białej. Pochowano ją na cmentarzu parafialnym w Górkach Wielkich obok ojca, Tadeusza Kossaka i syna, Juliusza Szczuckiego.
Najważniejsze pozycje w jej twórczości to „Pożoga” (1922), będąca zapisem jej wspomnień z okresu rewolucji bolszewickiej 1917-1919 na Wołyniu, „Krzyżowcy” (1936), czterotomowa powieść z dziejów pierwszej wyprawy krzyżowej, „Król trędowaty” (1937), „Bez oręża” (1937), „Warna” (1939), „Chrześcijańskie dziedzictwo Polski” (1938), „Gość oczekiwany” (1948).
Publikacja Czesława Ryszki na temat Zofii Kossak dzieli się na pięć części, te z kolei na rozdziały, całość liczy 350 stron.
Najbardziej w całej książce zainteresował mnie fragment poświęcony genezie jej powieści historycznych: „Do wybuchu wojny Zofia Kossak opublikowała przynajmniej 27 utworów większej objętości (powieści, zbiorów opowiadań i esejów). Szczególnie upodobała sobie powieści i opowiadania historyczne- związane z dziejami Polski.
Ta literacka płodność po części wynikała z trudnej sytuacji materialnej rodziny, którą pisarka utrzymywała w znacznym stopniu dzięki swoim honorariom. Pomagał jej w tym mąż Zygmunt Szatkowski, który przygotowywał dla niej wypisy z historii, a więc dokładne daty wydarzeń, miejsca i osoby. On także tłumaczył źródła, porządkował je, opracowywał stronę strategiczną bitew rozgrywających się potem na kartach jej książek.
Dzięki bardzo dokładnie przygotowanemu warsztatowi historycznemu powieści Zofii Kossak są wartościowym źródłem wiedzy z zakresu historii i geografii. Nie tylko odkrywamy w nich jakąś fikcyjną fabułę, ale również dobrze poznajemy wydarzenia dziejowe.
A te stanowią główny temat utworów pisarki. Sięgając do historii, Kossak wybierała najczęściej momenty przełomowe, krytyczne, nabrzmiałe konfliktami, czyli takie, które dostarczały najbardziej mocnego tworzywa, pozwalającego wniknąć w sens dziejów danej epoki.
Nie boi się przy tym przedstawiać i interpretować tragicznych faktów, a także tych dotąd wstydliwie przemilczanych. W każdym przypadku pisarka dawała świadectwo prawdzie, kierowała się względami moralnymi oraz artystycznymi, nie lękając się zagłębić w dzieje średniowiecznych wypraw krzyżowych, sporów religijnych XVII wieku czy trudnej tematyki Powstania Styczniowego.
Sprzyjała postaciom, które były bliskie jej katolickim poglądom, ale nie lekceważyła czy też nie potępiała ich przeciwników. Liczyła się dla niej godność, wierność sobie i wyznawanym zasadom, uczciwość. Starała się wyświetlić do końca prawdę o ludziach, którzy mieli wpływ na przełomowe wydarzenia, choćby to były kwestie niepopularne czy kontrowersyjne.” (s.130-131).
Muszę przyznać, że ta rekomendacja twórczości Zofii Kossak zainteresowała mnie na tyle mocno, że teraz na pewno sięgnę po jej powieści, gdyż dotychczas nie miałem sposobności ich przeczytać.
Głos sumienia czasów wojny
Dla zrozumienia tego kim naprawdę była nasza bohaterka konieczne jest zacytowanie fragmentów jej wspomnianej już odezwy „Protest” z 1942, w której wyrażała swój sprzeciw wobec Zagłady Żydów: „Zabieramy przeto głos my, katolicy-Polacy. (…) Wobec zbrodni nie wolno pozostawać biernym. Kto milczy w obliczu mordu-staje się wspólnikiem mordercy. Kto nie potępia- ten przyzwala.
Protestu tego domaga się od nas Bóg, Bóg, który nie pozwolił zabijać. Domaga się sumienie chrześcijańskie. Każda istota, zwąca się człowiekiem, ma prawo do miłości bliźniego. Krew bezbronnych woła o pomstę do nieba. Kto z nami tego protestu nie popiera- nie jest katolikiem.
Protestujemy równocześnie jako Polacy. Nie wierzymy, by Polska odnieść mogła korzyść z okrucieństw niemieckich. Przeciwnie. (…) Wiemy również, jak trujący bywa posiew zbrodni. Przymusowe uczestnictwo narodu polskiego w krwawym widowisku spełniającym się na ziemiach polskich, może wyhodować zobojętnienie na krzywdę, sadyzm i ponad wszystko groźne przekonanie, że wolno mordować bliźnich bezkarnie.
Kto tego nie rozumie, kto dumną, wolną przeszłość Polski śmiałby łączyć z nikczemną radością z nieszczęścia bliźniego- nie jest przeto ani katolikiem, ani Polakiem! Świat patrzy na tę zbrodnię, straszliwszą niż wszystko co widziały dzieje- i Miliczy. Rzeź milionów bezbronnych ludzi dokonywa się wśród powszechnego, złowrogiego milczenia (…) Nie zabierają głosu Anglia ani Ameryka, milczy nawet wpływowe międzynarodowe żydostwo, tak dawniej wyczulone na każdą krzywdę swoich. Milczą i Polacy. (…) Ginący Żydzi otoczeni są przez samych umywających ręce Piłatów.” (s.175-176).
Jak konkluduje w tej kwestii autor „Jan Karski nazwał Zofię Kossak najszlachetniejszym płomieniem, który był natchnieniem dla Polskiego Państwa Podziemnego; Irena Sendlerowa wspominała ją najcieplej jak to tylko możliwe, wielki szacunek okazywał jej Jan Nowak-Jeziorański.” (s.178).
Od siebie dodam, że ta odezwa przekonała mnie dobitnie, że Zofia Kossak-Szczucka była jedną z najpiękniejszych postaci całej naszej historii, nie tylko XX wieku.
Wnioski końcowe
Zachęcam wszystkich do lektury książki Czesława Ryszki. Ukazuje nam ona postać niezwykle płodnej pisarki, która ma swoich dorobku literackich kilkadziesiąt różnorakich utworów, postaci wyjątkowo wyrazistej i przez całe życie konsekwentnie wiernej głoszonym przez siebie poglądom. Swoją postawą w czasie II wojny światowej dowiodła także, że jest postacią niesłychanie bohaterską, która powinna być wzorem dla przyszłych pokoleń!
Wydawnictwo Biały Kruk
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
