Najstarsze źródło historyczne na świecie
Źródła historyczne są niewątpliwie najważniejszymi przedmiotami dla historyka. Ale jakie jest najstarsze źródło historyczne na świecie? Nie jest do końca jasne, które ze źródeł możemy uznać za chronologicznie pierwsze. Z pewnością nie można stwierdzić tego jednoznacznie, ale można nieco zawęzić pole historycznych poszukiwań.
Na początek nieco teorii – czym dokładnie jest źródło historyczne?
Otóż są to wszelkie pozostałości działalności człowieka na przestrzeni wieków. To z nich czerpiemy wiedzę o przeszłości, to od pojawienia się tego wynalazku zaczyna się cała historia. Źródła dzielą się na:
- pisane (tj. kroniki, roczniki, pamiętniki, dokumenty, utwory literackie)
- i niepisane (architektura, narzędzia).
W tym tekście znajdziesz najstarsze źródła pisane, a więc te, które są nieco prostsze w datacji.
Sumeryjskie pismo (proto)klinowe
Mówiąc o źródle historycznym, naturalnie zawęzimy poszukiwania do okresu historycznego, który rozpocząć się miał właśnie z wynalezieniem pisma. Na początku kultura pisma rozwinęła się w Mezopotamii, więc to tam należałoby szukać najstarszego źródła w dziejach.
Tyle z niekontrowersyjnych tez. Pismo nie powstało z dnia na dzień, w końcu jak wiadomo historia nie robi skoków. Żeby zacząć jakiekolwiek rozważania koniecznym byłoby określenie, czym jest pismo? Jest to w dużej mierze subiektywne. Tutaj uznaję system znaków nieliczbowych za taki, w którym każdy znak posiada swoje znaczenie.
Z jednej strony za jego początki można uznać tzw. tokeny, które pojawiły się w rejonie Żyznego Półksiężyca już 8000 lat p.n.e. Nie jest to jednak okres historyczny, więc ich tutaj nie uwzględniłem.
Pierwszych znaków protopisma (tj. piktogramów i ideogramów, czyli prostych znaków obrazkowych mających zwykle jedno, maksymalnie kilka znaczeń) powinniśmy szukać w najprężniej rozwijającym się wówczas ośrodku miejskim Żyznego Półksiężyca – w Uruk.
Około 3300 roku p.n.e mieściło się tu największe miasto całego regionu. Nie dziwi więc, że to tam (prawdopodobnie z powodu rosnących potrzeb administracyjnych i wzrostu wymiany handlowej) powstało najstarsze historyczne źródło na świecie.
Z powodu niedokładności datowania tabliczek (opartego głównie na paleografii) niemożliwe jest wskazanie konkretnego dokumentu. Można jednak pokusić się o pewne przypuszczenia:
- najstarsze źródło na terenie Mezopotamii prawdopodobnie pochodzi z Uruk, konkretnie warstwy Uruk IV,
- jego charakter był administracyjny (np. potwierdzenie zapłaty robotnikowi, zapis posiadanych dóbr),
- był on prosty w treści i formie – miał raptem kilka znaków i nie był dłuższy niż jedno zdanie,
- był ściśle związany z powstawaniem miast i wyłanianiem się elity kapłańskiej w lokalnych społecznościach.
Jak już wspomniano, trudno o jakikolwiek konkretny przykład, gdyż możliwych kandydatów do miana najstarszego jest przynajmniej 500.
Sprawa nie jest taka prosta – pismo klinowe (wbrew temu, czego uczy się dziś w szkołach) wcale nie musiało być pierwszym systemem pisania w historii.
Grobowiec z Abydos
W 1987 roku na wykopaliskach prowadzonych przez Niemiecki Instytut Archeologiczny, w Abydos odkryto królewski grobowiec z czasów predynstycznych datowany na ok. 3200 rok p.n.e.
Odkryto w nim wiele cennych znalezisk – m.in. setki wykonanych z kości małych (zaledwie 2 centymetrowych) plakietek z różnymi piktogramami. Niemal każdy posiadał w jednym rogu otwór, by mógł być nawleczony na sznurek przyczepiony do danego towaru.
Była to więc swoista identyfikacja handlowa, mająca podobne zastosowanie, co współczesne metki. Zdecydowanie w znaleziskach przeważają etykiety przedstawiające żywność (najczęściej zboże) i napoje (np. piwo). Znajdują się na nich także miejsca, z których dany towar został importowany (co ciekawe, obszary te identyfikuje się także z krainami poza Egiptem).
Tajemnice znad Indusu
Na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e pismo pojawiło się w dolinie Indusu. Na ten czas datuje się gliniane i kamienne tablice z tajemniczym pismem (do tej pory nierozszyfrowanym) cywilizacji z centrum w mieście Harappa.
To właśnie tam odkryto m.in. tablice piktograficzne przedstawiające podpisane obrazy (głównie przedstawiające zwierzęta). Tak samo jak w Mezopotamii, nie wyróżniono żadnego dokumentu będącego jednoznacznie najstarszym.
Sposób ich tworzenia ównież przypominał ten sumeryjski – polegał na odciskaniu pewnego wzoru w jeszcze nie wysuszonym materiale. Po kilku dniach i wyschnięciu tablicy dokument był gotowy.
Przez wspomniane wcześniej problemy, dotyczące dokładnego datowania znalezisk (błąd może wynosić tu nawet 100 lat), obecnie niemożliwe jest wskazanie najstarszego źródła pisanego w historii. Tytuł ten mogą dzierżyć wszystkie powyższe dokumenty, ale równie dobrze oczywiście najwcześniejsze źródło wciąż może nadal znajdować się pod ziemią.
Najstarsze źródła historyczne w Europie
Teraz spójrzmy na pozostałe regiony świata i pierwsze stworzone przez nich źródła pisane. Mamy już najstarsze zabytki z Azji i Afryki, co jednak wciąż pozostawia do zbadania 2 regiony: Europę i obie Ameryki.
Na naszym kontynencie prawdopodobnie najstarsze jest hieroglificzne pismo cywilizacji minojskiej. Około 2100 roku p.n.e na wyspie Kreta rozwijała się pierwsza kultura piśmiennicza w Europie.
Jej najstarsze świadectwa pochodzą z różnych miejsc wyspy (m.in. Knossos, Malia). Tak jak wcześniej wymienione, najstarsze zabytki tego pisma są odnajdywane na pieczęciach. Język niestety wciąż pozostaje nieodczytany.
System ten to zapewne twór miejscowej cywilizacji, powstały pod wpływem Mezopotamii, działający jednak na Kretę za pośrednictwem Syrii.
Najstarsze źródła dla obu Ameryk
Pierwszego chronologicznie tekstu zza Atlantyku należałoby szukać wśród pozostałości po Olmekach, a więc pierwszej zaawansowanej cywilizacji Ameryki Środkowej. Tzw. blok z Cascajal (San Lorenzo w stanie Veracruz) został znaleziony w dzisiejszym Meksyku w 2006 roku.
Naukowcy sądzą, że pochodzi on z przełomu II i I tysiąclecia p.n.e. Tekst tam zapisany składa się z 62 glifów, często przypominających rośliny lub zwierzęta. Domniemuje się, że znaki były starannie uporządkowane, a więc z całą pewnością znalezisko zasługuje na miano pisma.
Co ciekawe, znaki z bloku nie są podobne do żadnego późniejszego rodzaju pisma odkrywanego w tym regionie. Może to sugerować, że ówczesny system nie przyjął się wśród miejscowych kultur. Wobec tego odkrycie nie jest powszechnie uznawane, choć część badaczy rzeczywiście uznaje je za najstarsze pismo obu Ameryk.
Krzysztof Izdebski
Bibliografia:
- Kieniewicz Jan, Historia Indii, Wrocław 2003.
- Mierzejewski Antoni, Tajemnice glinianych tabliczek, Warszawa 1981.
- Olko Justyna, Meksyk przed konkwistą, Warszawa 2010.
- Press Ludwika, Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa, Warszawa 1972.
- Schlogl Herman, Starożytny Egipt, tłum. A. Gadzała, Warszawa 2009.
- Schmandt-Besserat Denise, Jak powstało pismo?, tłum. J. Kozłowska, Warszawa 2007.
- Ziółkowski Adam, Starożytność, Warszawa 2009.
