Prima Aprilis

Czy wiesz, skąd pochodzi Prima Aprilis?

1 kwietnia – Prima Aprilis, tzw. Dzień żartów to okazja do zrobienia komuś psikusa czy nieszkodliwego wprowadzenia kogoś w błąd, by potem ujawnić swoje intencje krzycząc „Prima Aprilis!”. Zwyczaj ten był przez lata powszechny nawet w mediach, ale odkąd rozpowszechniły się w nich fakenewsy, stają się coraz mniej popularne. Skąd wziął się obyczaj, kiedy i jak go obchodzimy? Jakie primaaprilisowe żarty zapisały się na kartach historii?

W skrócie:

Czym jest Prima Aprilis?

Prima Aprilis to z łaciny po prostu „pierwszy kwietnia”. Jest to dzień, w którym celowo, dla żartu, wprowadza się innych w błąd, przekazuje fałszywe informacje lub robi psikusy. Tradycja Prima Aprilis istnieje w większości krajów europejskich, także w Ameryce Północnej. W zwyczaj ten angażują się także media, stacje telewizyjne i radiowe, które zaskakują swoich odbiorców wyszukaną, często szczegółową informacją, która wydaje się być wiarygodna.

Od jakich świąt pochodzi Prima Aprilis? Historia zwyczaju robienia żartów na 1 kwietnia

Niektóre tradycje przekazują, że 1 kwietnia jest uważany za narodziny lub śmierć Judasza Iskarioty, który zdradził Jezusa z Nazaretu. Ponadto, 1 kwietnia jest podobno dniem wejścia Lucyfera do piekła, a zatem pechowym dniem, w którym należy zachować szczególną ostrożność.

Zwyczaj primaaprilisowy pojawił się prawdopodobnie w późnym średniowieczu, wzorując się na praktykach starożytnych Rzymian. Na początku kwietnia obchodzili oni święto ku czci bogini Ceres – tzw. Cerialia. Jest to jedno z najstarszych świąt rzymskich, wprowadzone prawdopodobnie jeszcze w czasach, gdy Rzym był monarchią. Było właściwie festiwalem, który trwał kilka dni i były związane z rozpoczęciem żniw, których boginią była właśnie Ceres (a także ogólnie rolnictwa i płodności).

Jest z nią związana legenda, która mówi o tym, że gdy szukała swojej córki Prozerpiny, została wyprowadzona w pole. Przechodnie, których bowiem pytała o drogę, wskazywali jej zły kierunek. Jej greckim odpowiednikiem jest Demeter, której legenda również porusza wątek matki-córki (Demeter i Persefona). Według legendy, na początku kwietnia Persefona miała zostać porwana do Hadesu. Demeter szukała jej, podążając za jej głosem, ale odbijające się echo zmyliło ją i sama zabłądziła.

Na początku kwietnia, równolegle z Cerialiami, Rzymianie obchodzili także Veneralia. Tego dnia robiono sobie żarty i wygłupiano się. Są to jednak tylko podobieństwa w zwyczajach na początku kwietnia, a początek Prima Aprilis jest kojarzony zazwyczaj z późnym okresem średniowiecza. We wczesnym średniowieczu początek roku obchodzono w marcu. Wszystko zmieniło się, gdy papież Grzegorz XIII wprowadził nowy kalendarz.

Czy primaaprilisowy zwyczaj wziął się od zmiany na kalendarz gregoriański?

Niektóre źródła wskazują, że szczególne znaczenie zwyczajów primaaprilisowych 1 kwietnia wynikało ze zmiany kalendarza gregoriańskiego, dokonanej przez papieża Grzegorza XIII w 1582 roku. Wcześniej Nowy Rok obchodzono, w zależności od kraju, od 25 marca do 1 kwietnia.

Wraz ze zmianą systemu kalendarza, Nowy Rok został przeniesiony na 1 stycznia. Ludzie, którzy o tym zapomnieli lub odmówili zaakceptowania nowego systemu kalendarza, otrzymywali zabawne prezenty i byli zapraszani na nieistniejące imprezy.

Jednak to wyjaśnienie jest mało prawdopodobne, aby mogło być początkiem tego zwyczaju. Żart z 1 kwietnia jest już wspomniany we francuskim źródle z 1508 roku, a więc znacznie wcześniej. Np. pierwsza wzmianka w źródle niderlandzkojęzycznym pochodzi z około 1560 roku w Brugii (wiersz Eduarda de Dene).

Jednak wiele wskazuje na o wiele starsze pochodzenie zwyczaju robienia żartów. Według innej teorii, zwyczaj żartów na 1 kwietnia pochodzi od wczesnośredniowiecznego święta: święta głupców.

La fête des fous był szczególnie popularny we Francji od V do XVI wieku. Obchodzono go około 1 stycznia, wybierając fałszywego papieża lub biskupa i towarzyszyły mu wszelkiego rodzaju rytuały i uroczystości, w których duchowni byli parodiowani. Podstawą tego, według wszelkiego prawdopodobieństwa, były dawne pogańskie saturnalia. Wyjaśnienia szukano w zmiennej kwietniowej pogodzie i podobieństwach z mitologią germańską (Loki) i historią biblijną. W kilku krajach wydarzenia krajowe były również wymieniane jako początek tradycji.

Wyrażenie „Prima Aprilis” znajduje się w Doctrinal du temps présent Pierre’a Michault’a z 1466 roku w kontekście „swatki, pośrednika, młodego chłopca odpowiedzialnego za noszenie listów miłosnych swojego pana”. Użycie to potwierdza Livre de la Deablerie d’Eloy d’Amerval z lat 1507-1508.

Natomiast jego użycie do określenia „oszustwa, tradycyjnej mistyfikacji 1 kwietnia” jest potwierdzone dopiero w XVII wieku: jego najwcześniejsze znane wystąpienie znajduje się w La Vie de Charles V, duc de Lorraine Jeana de Labrune z 1691 roku. Określenie to weszło do Dictionnaire de l’Académie française w 1718 roku poprzez wyrażenie „donner un poisson d’avril”, co oznacza „zmusić kogoś do podjęcia jakiegoś bezużytecznego kroku, aby mieć powód do szydzenia z niego”.

Właściwie, w wielu krajach istnieją różne wytłumaczenia na pochodzenie tego święta i różne tradycje nawiązują do różnych historii, związanych z dziejami danego kraju. Na przykład w Holandii często uważa się, że żarty zaczęły się od zdobycia Den Briel przez Gezów (z fr. „żebraków”, którzy byli tak naprawdę niezamożną szlachtą) 1 kwietnia 1572 w trakcie wojny osiemdziesięcioletniej.

A np. w Niemczech, w Deutsches Wörterbuch (niemieckim słowniku) braci Grimm z 1854 roku, wymieniony jest Prima Aprilis, ale jeszcze nie żart primaaprilisowy.

Prima Aprilis w innych krajach

Choć niektórym może się wydawać, że to święto obchodzone tylko w Polsce, nic bardziej mylnego. Święto jest popularne w wielu krajach Europy, a także, wraz kolonializmem zwyczaj robienia żartów przywędrował również do Ameryki, gdzie stał się później bardzo popularny.

  • W Wielkiej Brytanii żarty primaaprilisowe są od dziesięcioleci niezwykle popularne, również w mediach. Przyjmuje się, że żarty robi się do południa, a po południu nie są już dopuszczalne. Po sukcesie wprowadzenia kogoś w błąd, krzyczy się do niego „Prima Aprilis!”.
  • W Irlandii tradycyjnie powierzano ofierze „ważny list”, który miał być przekazany osobie wymienionej z nazwiska. Osoba ta czytała list, a następnie prosiła ofiarę, aby zaniosła go komuś innemu i tak dalej. List po otwarciu zawierał słowa „wyślij głupca dalej”.
  • W Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej (w Argentynie, Boliwii, Chile, Kolumbii, Kostaryce, Kubie, Ekwadorze, Salwadorze, Gwatemali, Meksyku, Panamie, Paragwaju, Peru, Filipinach, Urugwaju i Wenezueli) podobne święto przypada na 28 grudnia. Jest to „Dzień Świętych Młodzieniaszków” lub „rzeź niewiniątek” (Día de los santos inocentes lub día de los inocentes), który upamiętnia masakrę dzieci betlejemskich zarządzoną przez Heroda (zgodnie z Ewangelią Mt 2-16). Dzień ten stał się dniem żartów i mistyfikacji, jak 1 kwietnia.
  • Prima Aprilis jest powszechnie obchodzony w Odessie na Ukrainie i ma specjalną lokalną nazwę Humorina – po ukraińsku Гуморина (Humorina). Święto powstało w 1973 roku. Primaaprilisowy dowcip ujawnia się mówiąc odbiorcy „Первое Апреля, никому не верю” („Pierworo Aprelya, nikomu ne veryu”) – co oznacza „Pierwszy kwietnia, nie ufam nikomu”. Festiwal obejmuje dużą paradę w centrum miasta, koncerty, targi uliczne i spektakle. Uczestnicy festiwalu przebierają się w różnorodne stroje i chodzą po mieście, wygłupiając się i żartując z przechodniów. Jedną z tradycji Prima Aprilis jest ubieranie głównego pomnika miasta w zabawne ubrania.
  • Również w Turcji obchodzony jest Prima Apirlis. Żarty są zwykle werbalne i ujawnia się je krzycząc „Bir Nisan!” (1 kwietnia!).

Ciekawostki o Prima Aprilis. Jakie przykłady genialnych żartów zna historia?

Są żarty, które powtarzają się od wielu lat, takie jak np. przekonywanie, że w Wielkiej Brytanii ruch drogowy zostanie zmieniony na prawostronny. Ale od dziesięcioleci wiele stacji i organizacji może poszczycić się wieloma przykładami, którymi udało się nabrać odbiorców. Poniżej wybrane żarty na Prima Aprilis z historii.

Drzewo spaghetti
Drzewo spaghetti
  • W 1957 roku program telewizyjny BBC Panorama wyemitował mistyfikację, rzekomo pokazując Szwajcarów zbierających spaghetti z drzew. Twierdzili, że szkodnik, ryjkowiec spaghetti, został wytępiony. Wiele osób skontaktowało się z BBC, chcąc dowiedzieć się, jak uprawiać własne drzewa spaghetti. Kilkadziesiąt lat później CNN nazwał tę audycję „największą mistyfikacją, jaką kiedykolwiek wyciągnął jakikolwiek renomowany establishment informacyjny”.
  • W 1960 roku holenderskie wiadomości podały, że Krzywa Wieża w Pizie upadła. Wielu ludzi uwierzyło w tę informację i nawet pogrążyło się w żałobie. Dwa lata później, rzeźbiarz Edo van Tetterode, kazał „wyrzucić na brzeg” posąg Wyspy Wielkanocnej na plaży w pobliżu Zandvoort.
  • Natomiast w 1969 roku NTS w Holandii ogłosił, że inspektorzy ze zdalnymi skanerami będą jeździć po ulicach, aby wykryć ludzi, którzy nie zapłacili podatku radiowego/telewizyjnego („kijk en luistergeld” lub „omroepbijdrage”). Jedynym sposobem zapobieżenia wykryciu było owinięcie telewizora/radia folią aluminiową. Następnego dnia we wszystkich sklepach zostały wyprzedane folie aluminiowe.
  • W 1962 roku szwedzka telewizja państwowa wyemitowała 5-minutowy program specjalny o tym, jak można uzyskać kolorowy obraz w telewizorze, umieszczając nylonową pończochę przed telewizorem.
  • W 1973 roku belgijska gazeta Gazet van Antwerpen ogłosiła, że lokalne zoo oddaje zwierzęta z powodu braku miejsca. Każdy czytelnik mógł dostać jedno zwierzę. 200 łatwowiernych ludzi pojawiło się w zoo, mając nadzieję na darmowe zwierzę.
  • W 1976 roku brytyjski astronom Sir Patrick Moore powiedział słuchaczom BBC Radio 2, że unikalne ustawienie dwóch planet, Jowisza i Plutona, spowoduje przyciąganie grawitacyjne w górę, czyniąc ludzi lżejszymi dokładnie o godz. 9:47 tego dnia. Zaprosił publiczność do skoku w powietrze i doświadczenia „dziwnego wrażenia pływania”. Dziesiątki słuchaczy zadzwoniło, aby powiedzieć, że eksperyment zadziałał, a wśród nich nawet kobieta, która poinformowała, że ona i jej 11 przyjaciół „wstali z krzeseł i delikatnie krążyli po pokoju”. To fałszywe zjawisko nazwano jowiszowo-plutońskim efektem grawitacyjnym.
  • W 1980 roku bostońska stacja telewizyjna WNAC-TV wyemitowała fałszywy biuletyn informacyjny pod koniec wiadomości o godzinie 6, który informował, że wybucha Great Blue Hill w Milton w stanie Massachusetts. Wybryk wywołał panikę w Milton, gdzie niektórzy mieszkańcy zaczęli uciekać ze swoich domów. Producent wykonawczy, Homer Cilley, został zwolniony przez stację.
  • W 1998 roku brytyjski prezenter Nic Tuff ze stacji radiowej West Midlands udawał brytyjskiego premiera Tony’ego Blaira, kiedy zadzwonił do ówczesnego prezydenta RPA Nelsona Mandeli na pogawędkę. Dopiero pod koniec rozmowy, kiedy Nic zapytał Mandelę, co robi na Prima Aprilis, połączenie zostało przerwane.
  • W 2008 roku BBC poinformowało o odkryciu rzekomo latających pingwinów na Wyspie Króla Jerzego. Opublikowali nawet zwiastun filmu, który trwa 1,5 minuty, i na którym widać latające pingwiny.

Żarty, psikusy i mistyfikacje… czy dezinformacja i manipulacje? 1 kwietnia w XXI wieku

Wraz z rozwojem Internetu, mediów społecznościowych i, generalizując, technologii, które miały ułatwić społeczeństwom życie, pojawiło się wiele zagrożeń w sieci i telewizji. Jednym z nich są fakenewsy, które przynajmniej przez ostatnią dekadę wyrządziły wiele szkód, stając się potężnym narzędziem do skutecznej manipulacji ogromnej liczby ludzi na całym świecie.

Wraz z ich rozprzestrzenianiem, stopniowo zwiększa się także świadomość ich istnienia (z naciskiem na stopniowo). Nadal jednak brakuje narzędzi do obiektywnej ich weryfikacji, czego skutkiem jest brak zaufania do pojawiających się informacji w Internecie i telewizji. Natłok i ogrom przekazywanych każdego dnia informacji z całego świata powoduje, że nawet prawdziwe informacje są odbierane sceptycznie i z pewnym dystansem. Jaki to ma związek z Prima Aprilis?

Od kiedy telewizja pojawiła się w domach zwykłych obywateli i stała się osiągalna dla większej części społeczeństwa, media angażowały się aktywnie w zwyczaje primaaprilisowe. Już w latach 50. BBC publikowało nieprawdziwe materiały tego dnia, aby zażartować z odbiorców. Z biegiem lat natomiast odbiór społeczeństwa zaczął się zmieniać, tak jakby zapomniano, że 1 kwietnia można się spodziewać psikusa i często wierzono w podawane w mediach mistyfikacje czy wymyślone informacje. Opinia publiczna nieraz miała wątpliwości, czy był to zwykły żart czy raczej jakieś straszne oszustwo, w które ludzie uwierzyli.

Wobec tego, na niektóre informacje reagowano z takim dystansem, że, choć były prawdziwe, traktowano je niepoważnie! Przykładem jest Google, który w 2000 roku rozpoczął swoją tradycję żartów na 1 kwietnia. W 2004 roku ogłosił uruchomienie G-Maila, i to z 1-gigabajtowymi skrzynkami odbiorczymi. Wówczas konkurencyjne usługi poczty internetowej oferowały 4 megabajty lub mniej. Wielu nie uwierzyło, że to nie jest żart na Prima Aprilis.

Między innymi właśnie Google, ale też wiele innych organizacji, zrezygnowało z tradycji żartów primaaprilisowych, gdy pojawiła się pandemia w 2020 roku. Obawiano się dezinformacji na temat wirusa i zrezygnowano z żartów w tym roku, jak i następnym (pandemia nadal trwała). W 2021 roku w Tajlandii ogłoszono, że robienie primaaprilisowych żartów będzie karane pozbawieniem wolności nawet do 5 lat.

Historia pokazuje też wiele przykrych przykładów informacji, które zostały podane tego dnia do publicznej wiadomości i były prawdziwe, lecz nie dano im wiary. W 1946 roku ostrzegano o tsunami na Hawajach, w wyniku którego zginęło 165 osób. W 1984 roku podano wiadomość, że piosenkarz Marvin Gaye został zastrzelony dzień przed swoimi 45. urodzinami przez swojego ojca Marvina Gaya Sr. Wiele osób, w tym jego bliskich, nie uwierzyło początkowo w tę informację.

Jak nazywa się Prima Aprilis w innych krajach?

Choć Prima Aprilis jest obchodzony w wielu krajach na świecie, przyjmuje różne nazwy. Poniżej znajdziesz przykłady z różnych państw świata:

  • Niemcy, Austria i Szwajcaria: Erster April („pierwszy kwietnia”). Tradycja mówienia kłamstw w tym dniu jest przestrzegana nawet w prasie, nazywa się Aprilscherz („kwietniowy żart”) i jest zwykle opisywana przez lokution jemanden in den April schicken („wyślij kogoś do kwietnia”).
  • Kanada: „Poisson d’avril” w Quebecu i Nowym Brunszwiku lub „Prima Aprilis” w pozostałej części kraju.
  • Honduras: prvi kwiecień („pierwszego kwietnia”).
  • Słowacja: prvý apríl („pierwszego kwietnia”).
  • Finlandia: Aprillipäivä.
  • Francja, Walonia (Belgia) i Szwajcaria: 1 kwietnia. Żarty nazywane są poisson d’avril („kwietniowa ryba”).
  • Włochy: pesce d’aprile („kwietniowa ryba”).
  • Japonia: エイプリルフール Eipuriru fūru.
  • Liban: kezbet awal nisan („kwietniowe kłamstwo”).
  • Minorka: Dia d’enganar („dzień oszustwa”).
  • Holandia i Flandria (Belgia): w Holandii zwykle nazywa się go 1 aprilgrap, a we Flandrii aprilvis („kwietniowa ryba”).
  • Dania: W tym kraju nazywa się Aprilsnar.
  • Polska: Prima Aprilis.
  • Portugalia i Brazylia: Dia da mentira.
  • Wielka Brytania, USA, Portoryko i Australia: Prima Aprilis. Szkoci nazywają ofiarę żartów gowk („kukułka”).
  • Rumunia: 1 Aprilie „Ziua păcălelilor”. Zwyczaj 1 kwietnia pochodzi z Francji, a został wprowadzony w Rumunii na początku XIX wieku. Rumunia, będąc krajem o francuskojęzycznej tradycji, przyjęła ten zwyczaj robienia żartów lub farsy znajomym, aby się dobrze bawić. Rumuńska tradycja mówi, że nie powinieneś dać się oszukać nikomu tego dnia, aby nie być oszukiwanym przez cały rok.
  • Szwecja: aprilskämt.
  • Hiszpania i Ameryka Łacińska: Día de los santos inocentes lub día de los inocentes.

Tekst zaktualizowany w 2023 roku.

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

*