Śmierć króla Zygmunta Augusta, który nie pozostawił po sobie legalnego męskiego potomka sprawiła, że z dniem 7 lipca 1572 roku wymarła w linii męskiej dynastia Jagiellonów. Zmuszało to, do zorganizowania innego sposobu obioru kolejnych polskich monarchów. Od tej porynie tyrzeba było ograniczać się do wyboru króla z konkretnej dynastii, a unia lubelska z 1569 roku sprawiała, że nowo wybrany monarcha automatycznie stawał się wielkim księciem litewskim. Spis zasad, którym musiał się podporządkować każdy monarcha wybrany w wolnej elekcji viritim, zawdzięczał nazwę królowi, który zasiadał na polskim tronie tylko kilka miesięcy. Mowa o Henryku Walezym.
Kto i kiedy ustanowił wolną elekcję?
18 grudnia 1529 roku, podczas obrad sejmu w Piotrkowie, doszło do wydarzenia bez precedensu w dziejach Polski – przeprowadzono elekcję vivente rege, czyli wybór następcy tronu jeszcze za życia panującego monarchy. Wówczas królem obrano młodego Zygmunt II August, syna urzędującego władcy, Zygmunt I Stary.
Był to przypadek wyjątkowy, ponieważ po raz pierwszy i – jak się później okazało – jedyny w historii Polski skutecznie przeprowadzono taki wybór. Elekcja vivente rege miała zapewnić ciągłość władzy i wzmocnić pozycję dynastii Jagiellonów, jednak spotkała się z wyraźnym sprzeciwem szlachty. Uznano ją za naruszenie dotychczasowych praw i próbę ograniczenia wpływu stanu szlacheckiego na wybór monarchy.
Pod naciskiem szlachty król Zygmunt I Stary musiał złożyć obietnicę, że sytuacja ta nie powtórzy się w przyszłości. Zagwarantował, że kolejni władcy będą wybierani przez ogół szlachty, większością głosów, co w przyszłości stało się fundamentem wolnej elekcji.
Mimo kontrowersji wybór został utrzymany w mocy, a Zygmunt II August został koronowany na króla Polski 20 lutego 1530 roku. Początkowo jednak jego rola miała charakter współrządów u boku ojca. Pełnię władzy objął dopiero 1 kwietnia 1548 roku, po śmierci Zygmunt I Stary.
Skoro elekcja vivente rege z 1529 roku zakończyła się powodzeniem, w kolejnych stuleciach podejmowano jeszcze próby powrotu do tej praktyki. Każda z nich spotykała się jednak z silnym oporem szlachty, która konsekwentnie broniła swojego prawa do swobodnego wyboru monarchy po śmierci poprzedniego władcy.
Jedną z pierwszych takich prób podjęła Konstancja Habsburżanka, druga żona Zygmunta III Wazy. Dążyła ona do zapewnienia tronu swojemu synowi, Janowi II Kazimierzowi Wazie, jeszcze za życia swojego męża. Co istotne, działania te oznaczały pominięcie praw do sukcesji starszego syna monarchy, Władysława IV Wazy. Plan ten wywołał sprzeciw zarówno wśród elit politycznych, jak i samej szlachty, dla której był to kolejny sygnał prób ograniczenia ich wpływu na wybór władcy. Ostatecznie zamysł królowej nie został zrealizowany.
Do idei elekcji vivente rege powrócono także w drugiej połowie XVII wieku. Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza Wazy i wdowa po jego przyrodnim bracie. Podejmowała intensywne starania, by jeszcze przed abdykacją męża doprowadzić do wyboru jego następcy. Miało to na celu zabezpieczenie ciągłości władzy i wzmocnienie pozycji dworu królewskiego, jednak ponownie spotkało się z oporem szlachty, obawiającej się naruszenia zasad wolnej elekcji.
Po śmierci Zygmunta Augusta
20 maja 1573 roku, podczas obrad pierwszego sejmu elekcyjnego, uchwalono Artykuły henrykowskie – jeden z najważniejszych aktów ustrojowych w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Dokument ten na trwałe określił relacje pomiędzy monarchą a sejmem walnym, wprowadzając system ograniczonej monarchii, w którym władza królewska była ściśle kontrolowana przez szlachtę.
Uchwała ta miała charakter wyjątkowy, ponieważ Artykuły henrykowskie były niezmienne i obowiązywały każdego kolejnego władcę. W przeciwieństwie do nich pacta conventa miały charakter indywidualny – były osobistymi zobowiązaniami składanymi przez nowo wybranego króla i mogły się różnić w zależności od osoby monarchy oraz aktualnej sytuacji politycznej.
Nazwa dokumentu pochodzi od pierwszego elekcyjnego króla Polski – Henryka Walezego, który został wybrany właśnie w 1573 roku. To on jako pierwszy musiał zaakceptować nowe zasady ustrojowe, które znacząco ograniczały jego władzę na rzecz sejmu i szlachty. Wśród najważniejszych postanowień znalazły się m.in. obowiązek zwoływania sejmu co dwa lata, zakaz nakładania nowych podatków bez zgody stanów oraz prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi w przypadku złamania przez niego prawa (tzw. rokosz).
Wprowadzenie wolnej elekcji i uchwalenie Artykułów henrykowskich było bezpośrednią konsekwencją śmierci Zygmunt II August w 1572 roku. Ostatni męski przedstawiciel z dynastii Jagiellonów nie pozostawił legalnego męskiego potomka, co zakończyło epokę monarchii, w której wybierano króla w obrębie tylko jednej dynastii w Polsce. W tej sytuacji szlachta zdecydowała się na nowatorskie rozwiązanie – wybór króla przez ogół uprawnionych, czyli wolną elekcję. Nie musiano już ograniczać się jedynie do wyboru w obrębie jednej dynastii.
Rok 1573 stał się więc momentem przełomowym w historii państwa. Po raz pierwszy zastosowano system wyboru monarchy przez szlachtę, a jednocześnie stworzono trwałe ramy ustrojowe, które regulowały funkcjonowanie władzy królewskiej. Artykuły henrykowskie stały się fundamentem ustroju Rzeczypospolitej na kolejne ponad dwa stulecia, aż do jej upadku pod koniec XVIII wieku.
Jak widzieliśmy, potomni pamiętali o słynnej elekcji vivente rege Zygmunta Augusta, która zakończyła się powodzeniem i dlatego podejmowano próby przeprowadzenia elekcji vivente rege po raz kolejny. Jednak tym razem zakończyły się one niepowodzeniem. Ugruntowana w XVI wieku zasada wyboru monarchy przez ogół szlachty okazała się na tyle silna, że skutecznie blokowała wszelkie działania zmierzające do jej obejścia. Tym samym elekcja vivente rege pozostała w historii Rzeczypospolitej jedynie epizodem, do którego później bezskutecznie próbowano powrócić. Natomiast elekcja viritim stała się stałym elementem naszej historii.
Bibliografia:
- Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
- Rudzki E., Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Warszawa 1990.
