Tajemnicza szczęka sprzed 1,4 miliona lat – nowy krewny człowieka odkryty w Afryce
Naukowcy odkryli, że skamieniała szczęka sprzed 1,4 miliona lat należała do nieznanego wcześniej gatunku hominina. Nowy krewny człowieka został znaleziony w południowej Afryce. Gatunek przypisano do rodzaju Paranthropus, zwanego potocznie „człowiekiem dziadkiem do orzechów” ze względu na masywne szczęki i potężne zęby trzonowe. Jednak nowo odkryty osobnik wyróżniał się znacznie drobniejszą budową szczęki i zębów, co rzuca nowe światło na dotychczasowe wyobrażenia o tej grupie homininów.
W okresie, gdy żył ten przedstawiciel Paranthropus, na Ziemi istniało już kilka gatunków homininów, czyli istot bliżej spokrewnionych z ludźmi niż z szympansami. Rodzaj Homo, do którego należymy, pojawił się co najmniej 2,8 miliona lat temu, natomiast nasz gatunek, Homo sapiens, wyłonił się około 300 000 lat temu. Wczesne formy Homo koegzystowały więc z przedstawicielami Paranthropus. Do tej pory naukowcy znali trzy gatunki z tego rodzaju: P. aethiopicus, P. boisei i P. robustus, które żyły między 2,7 a 1 milionem lat temu.
Nowe badania skupiły się na szczęce oznaczonej jako SK 15, która liczy sobie 1,4 miliona lat. Została ona odkryta już w 1949 roku w jednej z jaskiń stanowiska Swartkrans w południowej Afryce – miejsca znanego z bogatych znalezisk skamieniałości zarówno Paranthropus, jak i wczesnych Homo.
Swartkrans jest kluczowym stanowiskiem dla badania różnorodności homininów oraz ich wzajemnych interakcji – podkreślił Clément Zanolli, paleoantropolog z Uniwersytetu w Bordeaux we Francji.
Przełom w badaniach – nowy gatunek Paranthropus
Początkowo naukowcy przypuszczali, że SK 15 należy do tajemniczego gatunku Telanthropus capensis, jednak w latach 60. XX wieku zaczęto wiązać ją raczej z wczesnym przedstawicielem rodzaju Homo – Homo ergaster. Aby rozwiązać tę zagadkę, zespół Zanolliego wykonał szczegółowe skany rentgenowskie szczęki oraz innych skamieniałości, tworząc ich trójwymiarowe modele.
Ku zaskoczeniu badaczy okazało się, że SK 15 nie należy do Homo ergaster, lecz do nieznanego dotąd gatunku Paranthropus. Było to pierwsze odkrycie nowego gatunku z tego rodzaju od lat 70. XX wieku.
Zewnętrznie szczęka SK 15 przypomina Homo, ale ma też coś „dziwnego” jak na ten rodzaj – zauważył Zanolli. Na przykład była niezwykle gruba w porównaniu z innymi szczękami Homo, a jej zęby trzonowe miały prostokątny kształt, podczas gdy u Homo były one zwykle bardziej zaokrąglone.
Naukowcy przeanalizowali również wewnętrzną strukturę zębów SK 15, szczególnie warstwę zębiny, czyli twardej tkanki znajdującej się pod szkliwem. Okazało się, że struktura ta nie pasowała do żadnego znanego przedstawiciela Homo, co ostatecznie potwierdziło, że skamieniałość nie należała do H. ergaster.
Nowy krewny człowieka – Paranthropus capensis
Biorąc pod uwagę unikalny kształt szczęki oraz specyficzne proporcje koron i korzeni zębów, badacze uznali, że SK 15 reprezentuje nieznany dotąd gatunek, który nazwali Paranthropus capensis. Odkrycie to sugeruje, że w południowej Afryce około 1,4 miliona lat temu współistniały co najmniej dwa różne gatunki Paranthropus – dobrze znany P. robustus oraz nowo zidentyfikowany P. capensis.
Prawdopodobnie oba te gatunki zajmowały inne nisze ekologiczne – wyjaśnił Zanolli. P. robustus miał wysoce wyspecjalizowaną dietę, na co wskazuje jego potężna szczęka i masywne zęby. Natomiast P. capensis, ze swoją delikatniejszą budową i mniejszymi zębami, mógł być bardziej elastyczny pod względem doboru pokarmu i wykorzystywać inne źródła pożywienia.
Czy Paranthropus capensis był ewolucyjnym ślepym zaułkiem?
Na razie trudno określić, jak długo przetrwał P. capensisi czy miał jakikolwiek wpływ na późniejsze linie ewolucyjne homininów. Zanolli zaznaczył, że zapis kopalny wczesnych homininów jest niezwykle fragmentaryczny, co utrudnia pełne zrozumienie historii Paranthropus.
Możliwe, że istniały jeszcze inne, nieznane dotąd gatunki Paranthropus, które przetrwały znacznie dłużej, niż obecnie przypuszczamy – dodał Zanolli.
Odkrycie nowego gatunku pokazuje, jak wiele tajemnic wciąż skrywa historia ewolucji człowieka i jego najbliższych krewnych. Czy przyszłe badania pozwolą odnaleźć więcej śladów Paranthropus capensis? Naukowcy nie kryją nadziei, że kolejne skamieniałości dostarczą odpowiedzi na nurtujące ich pytania.
Źródła:
- Charles Choi, 1.4 million-year-old jaw that was ‘a bit weird for Homo’ turns out to be from never-before-seen human relative, Live Science [dostęp: 06.02.2025].
- Clément Zanolli, Jean-Jacques Hublin, Ottmar Kullmer, Friedemann Schrenk, Lazarus Kgasi, Mirriam Tawane, Song Xing, Taxonomic revision of the SK 15 mandible based on bone and tooth structural organization, Journal of Human Evolution, Volume 200, March 2025 [dostęp: 06.02.2025].
Fot. Lazarus Kgasi
