Wielki Sfinks stał się wizytówką, dla której setki turystów dziennie odwiedza położony ok. 7 km od Kairu płaskowyż Giza. Na przestrzeni tysięcy lat zachwycał, inspirował i rozpalał wyobraźnię. Dzisiaj stanowi obiekt niekończących się dyskusji i badań. Sfinks w Gizie, choć z całą pewnością najsławniejszy, nie jest jedynym, który powstał podczas trwania egipskiej cywilizacji. Dlaczego starożytni Egipcjanie tworzyli sfinksy? Skąd się wzięła pół-lwia, pół-ludzka hybryda? Jaką funkcję pełnił?
Uważa się, że słowo „sfinks” jest greckim zniekształceniem egipskich słów szesep – anch oznaczających „żywy obraz”. W ten sposób starożytni Egipcjanie nazywali Wielkiego Sfinksa w Gizie, jak również inne wizerunki królewskie.
Nie będzie prawdą stwierdzenie, że motyw sfinksa w okresie faraońskim pojawiał się wyłącznie w rzeźbie. Występował też w reliefie i w zdobieniach przedmiotów codziennego użytku należących do faraona. Sfinks, jako manifestacja potęgi władcy, mógł być ukazywany w różnych kontekstach – nie tylko w charakterze strażnika nekropoli pogrążonego w wiecznym trwaniu, ale również jako pobożny czciciel bóstwa lub bestia tratująca wrogów Egiptu.
Sfinks – geneza
Pomijając na razie hybrydę sfinksa, sylwetki lwów pojawiały się dość często w egipskiej ikonografii. Scena polowania na lwy przez faraona jadącego na rydwanie była chętnie wykorzystywanym motywem w egipskiej sztuce.
Z grobowca Tutanchamona znanych jest kilka przedmiotów ozdobionych przedstawieniami lwów. Można w tym miejscu wymienić łoże z lwimi głowami oraz alabastrowy pojemnik na maści, którego wieko zdobi ciało odpoczywającego lwa.
Bliźniacze lwy strzegły horyzontu w księgach grobowych, za którym słońce zstępowało do zaświatów i wreszcie lew (w pozie stojącej i leżącej) jako hieroglif wszedł w skład listy znaków języka egipskiego. Choć współczesny Egipt, ze względu na swoje uwarunkowania klimatyczne, nie kojarzy się wcale z tymi drapieżnikami, to jednak w starożytności sytuacja przedstawiała się całkiem inaczej.
Zarówno w czasach prehistorycznych, jak i historycznych widok lwa w dolinie Nilu nie należał do rzadkości. Uważa się, że ostatecznie wyginęły one dopiero w czasach Nowego Państwa (ok. 1550- 1070 r. p.n.e.), więc w ciągu prawie dwóch tysięcy lat Egipcjanie przywykli do ich obecności w swoim kraju.
Ze względu na waleczność i dostojeństwo kojarzyły się z cechami, które powinien posiadać każdy dobry władca, dlatego symbol lwa został mu niejako przypisany. Połączenie lwiego ciała z głową panującego dawało zamierzony efekt – wzbudzało trwogę i szacunek.
Wielki Sfinks – płaskowyż Giza
Wielki Sfinks wchodzi w skład zespołu monumentalnych obiektów, które razem tworzą krajobraz płaskowyżu Giza. Wśród nich wyróżnia się Wielką Piramidę Cheopsa, piramidę Chefrena i piramidę Mykerinosa.
Rzeźba przedstawiająca lwa z ludzką głową mierzy ponad 70 metrów długości i 20 metrów wysokości. Znajduje się w głębokim wykopie obok wschodniego końca drogi procesyjnej prowadzącej do piramidy Chefrena – władcy z IV dynastii Starego Państwa (ok. 2675 – 2170 r. p.n.e.). Chefren był synem Cheopsa, który wybudował Wielką Piramidę.
Nic dziwnego zatem, że podobnie jak ojciec zapragnął posiadać swój złożony kompleks grobowy. Skoro sfinks znalazł się w bezpośrednim sąsiedztwie założeń Chefrena uważa się, że powstał właśnie w czasach panowania tego władcy, aczkolwiek do dnia dzisiejszego jego wiek wzbudza liczne kontrowersje.
Część naukowców twierdzi, że umiejscowienie rzeźby zaplanowano już na samym początku projektowania kompleksu. Można też przypuścić, że o jego powstaniu zadecydował zwykły przypadek. Być może w trakcie pozyskiwania kamiennych bloków na potrzebę budowy nowych świątyń związanych z piramidą zdano sobie sprawę, że skalny ostaniec zlokalizowany pomiędzy dwiema wciętymi częściami kamieniołomu przypomina sylwetkę leżącego zwierzęcia z podniesioną głową.
Wydaje się dosyć prawdopodobne, że zaproponowano, aby przekształcić go w potężny posąg. O tym, że będzie to akurat sfinks mógł zadecydować ogólny kształt monolitu. Chociaż warstwy skał, z których wyrzeźbiono korpus zwierzęcia, były słabej jakość, to górna warstwa okazała się mieć twardą i drobnoziarnistą strukturę, umożliwiającą staranną obróbkę. To właśnie w niej wyrzeźbiono i wymodelowano głowę sfinksa.
Wielki Sfinks – znaczenie
W epoce wielkich budowniczych piramid, czyli od początku IV dynastii Starego Państwa następuje wzmocnienie identyfikacji solarnych. Oznacza to, że w królewskiej ideologii w pewnym momencie zaczyna się obserwować „nacisk” na słońce, objawiający się w szeregu różnych działań. Już faraon Dżedefre do królewskiej tytulatury włączył tytuł „Syna Re”, który poprzedzał imię własne.
Odpowiedzią na wzmożony kult słońca jest przede wszystkim wznoszenie piramid, których kształt wcale nie był przypadkowy. Kamienne ostrosłupy sięgające nieba naśladowały promienie słońca prześwitujące przez chmury oraz tzw. prapagórek benben, czyli pierwszy skrawek lądu utworzony przez boga Re.
Wygląd sfinksa odnosił się także do aspektu solarnego, który uwidacznia się chociażby w jego usytuowaniu – posąg wybudowano w taki sposób, aby codziennie rano spoglądał w stronę wschodzącego słońca. Co więcej, głowa faraona zwieńczona jest nemesem – ceremonialną chustą, będącą nakryciem głowy zarezerwowaną dla władcy powszechnie postrzeganego jako żywe wcielenie boga Horusa.
Idąc za wielkim egiptologiem sir Alanem Gardinerem można postawić wiele pytań w kwestii tego, kogo przedstawia Wielki Sfinks w Gizie. Czy stanowi on wyobrażenie króla jako potężnego lwa? Boga jako potężnego lwa? Króla w lwiej formie? Starożytni Egipcjanie odpowiedzieliby w następujący sposób: sfinks jest wszystkim powyższym. Był zatem manifestacją władzy faraona jako bóstwa, pełniąc jednocześnie funkcję apotropaiczną, strzegąc nekropoli.
Wielki Sfinks – kult
Choć w czasach Starego Państwa nie narodził się kult sfinksa, to jednak pojawił się on tysiąc lat później i przetrwał do schyłku starożytności. Wszystko wskazuje na to, że znaczenie ogromnego posągu w Gizie zostało starte z kart historii i wiele lat później żaden Egipcjanin nie pamiętał już, dlaczego pomnik ten został wybudowany i co upamiętniał.
Jest to zupełnie naturalny stan rzeczy, który można przełożyć na czasy nam współczesne – dla ludzi żyjących w epoce Nowego Państwa powstanie sfinksa było tak odległym wydarzeniem, jak dla nas powstanie dynastii Piastów.
Historia i archeologia posiadają wystarczającą liczbę dowodów na to, aby stwierdzić, że wiele lat po swoim powstaniu Wielki Sfinks inspirował i nęcił nawet samych faraonów, którzy dopatrywali się w nim bóstwa imieniem Horemachet (z j. egipskiego: „Horus na Horyzoncie”). Głowa sfinksa zwieńczona nemesem niezmiennie pojawiała się na horyzoncie między parą najwyższych piramid niczym tarcza słoneczna między dwiema górami w hieroglifie achet (z j. egipskiego: „horyzont”).
Warto w tym miejscu zaznaczyć, że starożytni Egipcjanie nie postrzegali posągów jako dzieł sztuki. Każda rzeźba przedstawiająca daną postać zawierała jej żywy pierwiastek, stając się swego rodzaju repozytorium dla duszy konkretnego człowieka lub bóstwa. Nic zatem dziwnego, że wielka hybryda z Gizy przeobraziła się w ich oczach w boga, który wymagał należytego szacunku i czci.
Interesującym zabytkiem potwierdzającym ten sposób postrzegania sfinksa jest tzw. Stela Snu wykonana i ustawiona między jego łapami na życzenie Totmesa IV. Stela Snu to prostokątna, granitowa płyta mierząca prawie 4 metry wysokości, o wadze 15 ton. Pokrywa ją tekst hieroglificzny opisujący pewną romantyczną historię, która przydarzyła się młodemu jeszcze księciu Totmesowi.
Odpoczywał w cieniu głowy Wielkiego Sfinksa, a kiedy zasnął przyśnił mu się sfinks. Zaoferował mu tron pod warunkiem, że odkopie posąg z pokrywającego go piasku. Totmes uczynił, co mu nakazał bóg i w pierwszym roku swojego panowania wystawił stelę upamiętniającą tamto wydarzenie.
Najstarsze sfinksy w starożytnym Egipcie
Wielki Sfinks z Gizy, choć na pewno najbardziej popularny, nie jest najstarszym ani jedynym sfinksem, który powstał w czasach Starego Państwa.
Choć przyjęło się, że sfinks posiadał męskie oblicze, nie było to regułą. Otóż, najstarsze znane przedstawienie pół – lwiej, pół – ludzkiej hybrydy wyobraża twarz kobiety. Jest nią królowa Hetepheres II, będąca córką budowniczego Wielkiej Piramidy w Gizie – Cheopsa.
Ten malowany, wapienny posąg odnaleziono w pobliżu piramidy Dżedefre w Abu Roasz, którego poślubiła. Pierwotna lokalizacja rzeźby nie jest znana, zaś sam kompleks stanowi dzisiaj ruinę. Sfinks posiada 75 cm długości, a jego wygląd wskazuje na fakt, że pierwotnie przedstawiał leżącego lwa, którego głowę przekuto w twarz królowej na późniejszym etapie obróbki.
Co istotne, zachowały się na nim ślady żółtej farby, której barwa została przypisana wizerunkom kobiet w kanonie egipskiej sztuki. Rzeźba znajduje się obecnie w Muzeum Egipskim w Kairze.
Z samą postacią faraona Dżedefre identyfikuje się znaleziony w tym samym miejscu fragment głowy kwarcytowego sfinksa przechowywany dzisiaj w zbiorach Luwru. Jej wysokość wynosi 26,5 cm. W tej samej lokalizacji znajduje się tzw. sfinks z Tanis[i], czyli granitowy posąg pięciometrowej długości, którego pokrywają wyryte imiona faraonów Merenptaha (XIX dynastia) i Szeszonka I (XXII dynastia).
Uzurpacja posągów przez panującego aktualnie władcę była stosowaną praktyką przez wielu faraonów. Polegała na zastąpieniu imion poprzedników umieszczanych na pomnikach ich własnymi imionami. Analiza ikonograficzna sfinksa z Tanis wykazała, że przedstawia faraona Snofru – założyciela IV dynastii Starego Państwa i jednocześnie ojca Cheopsa.
Jeśli rzeczywiście teza ta jest prawdziwa, sfinks z Luwru stanowi najstarsze monumentalne przedstawienie tego rodzaju, poprzedzające nawet Wielkiego Sfinksa z Gizy.
Aleje Sfinksów
W czasach Starego Państwa drogi procesyjne wiodące od świątyń w dolinie do świątyń u podstawy piramid były zadaszone. Założenie tego rodzaju miało wyraźnie oddzielić sferę sacrum przybytku świątynnego od sfery profanum.
Od XVIII dynastii Nowego Państwa drogi procesyjne zostają oznaczone w inny sposób – wzdłuż ich krawędzi ustawia się wykute w kamieniu rzeźby. Najczęściej przybierają one postać sfinksa w jednej z dwóch form. Pierwszą z nich było najbardziej popularne przedstawienie króla z tułowiem lwa symbolizujące siłę i potęgę władcy. Posągi króla wykonane w tej formie miały roztaczać opiekę nad świątynią.
Jako przykłady mogą posłużyć sfinksy królowej Hatszepsut pochodzące z jej świątyni grobowej w Deir el – Bahari oraz króla Nektanebo I usytuowane na drodze prowadzącej z Karnaku do Luksoru. Drugą formą sfinksów była tzw. forma teriomorficzna stanowiąca połączenie lwa z innym zwierzęciem. Wygląd tej ostatniej hybrydy podyktowany był naturą boga, z którym wiązały się konkretne zwierzęta.
Sfinksy tego typu zostały ustawione wzdłuż drogi procesyjnej wiodącej do świątyni boga Amona – Re w Karnaku. Mowa o słynnej Alei Sfinksów, u których lew z głową barana (tzw. kriosfinks) odzwierciedlał płodną energię i moc najważniejszego boga w panteonie egipskim – Amona.
Gdzie indziej (np. w świątyni nubijskiej Ramzesa II w Abu Simbel) znajdowały się flankujące wejście sfinksy z głowami sokołów (tzw. hierakosfinksy) stanowiące manifestację boga słońca Re. Sfinksy będące połączeniem różnych zwierząt między wyciągniętymi łapami często posiadały małą rzeźbę króla, która potwierdza, że w takich przypadkach hybryda była wizerunkiem boga samego w sobie, nie zaś panującego władcy. Mimo to ochronna funkcja posągu pozostała taka sama jak w przypadku lwa z głową panującego.
Pozostałe przykłady sfinksów
Niezmiernie ciekawą grupę posągów stanowi siedem sfinksów z obliczem Amenemhata III datowanych na okres Średniego Państwa (ok. 2020 – 1793 r. p.n.e.), które odnaleziono na stanowisku archeologicznym w Tanis. Zamiast nemesu lub innego nakrycia głowy typowego dla królewskiego wizerunku twarz Amenemhata otacza gęsta lwia grzywa, z której boków wystaje para lwich uszu.
Surowa twarz króla i napięte mięśnie lwiego ciała wzbudzają postrach i szacunek nawet u współczesnego widza. Choć każdy z siedmiu sfinksów pochodzi z okresu Średniego Państwa, o czym świadczy charakterystyczny sposób przedstawienia twarzy, posągi noszą kartusze należące do późniejszych królów takich jak: Ramzes II (XIX dynastia), Merenptah (XIX dynastia), Setnacht (XX dynatia), Ramzes III (XX dynastia) i Psusennes I (XXI dynastia).
Niecałe 400 lat później sfinksami Amenemhata III zainspirowała się królowa Hatszepsut (XVIII dynastia), która rozkaże przedstawić się w tej samej formie.
Interesującą rzeźbą jest także granodiorytowy sfinks Totmesa III przedstawiający lwa z głową króla otoczoną nemesem. Ciało lwa leży na bazie z wyobrażeniem tzw. Dziewięciu Łuków, które reprezentują tradycyjnych wrogów Egiptu. Posąg wraz z tysiącem innych przedmiotów o charakterze wotywnym (m.in. stel, amuletów) został odkryty w świątynnej skrytce zlokalizowanej pod powierzchnią jednego z dziedzińców Wielkiej Świątyni Amona – Re w Karnaku.
Powszechnie uważa się, że tego rodzaju przedmioty były rytualnie zakopywane przez kapłanów w Okresie Ptolemejskim (ok. 332–30 p.n.e.), kiedy ich długoletnie gromadzenie się zaczynało utrudniać prace w świątyni.
Konotacje sfinksa ze słońcem potwierdza jedno z kilku reliefowych przedstawień Echnatona, w których został wyobrażony jako pół – lew w momencie adoracji Atona. Sfinks faraona- heretyka oprócz typowego dla siebie oblicza posiada ramiona zakończone dłońmi. Sfinks leży na cokole, co sugeruje, że przedstawiono posąg, nie zaś żywego sfinksa.
Płaskorzeźba ta najprawdopodobniej flankowała drzwi Małej Świątyni Atona w mieście Achetaton. Echnaton podczas przeprowadzonej przez siebie radykalnej rewolucji oszczędził tylko tych bogów i te elementy, które zawierały konotacje ze słońcem.
W egipskiej ikonografii znane są sceny, w których waleczny król pod postacią sfinksa gromi wrogów Egiptu urzeczywistniając harmonię nazywaną egipskim terminem – maat. Jedną z nich można znaleźć na dwóch krótszych bokach drewnianej, pięknie zdobionej szkatułki z grobowca Tutanchamona. Grzbiet depczącego cudzoziemców lwa okrywa ceremonialne okrycie, zaś głowę króla zdobi nemes i korona atef wyposażona w baranie rogi i dysk słoneczny.
Dlaczego starożytni Egipcjanie tworzyli sfinksy? – podsumowanie
Sfinks, chociaż tak naturalnie kojarzący się z krajem faraonów, jest dosyć skomplikowanym motywem obecnym w egipskiej sztuce od Starego Państwa aż po okres grecko – rzymski. Łącząc w sobie najlepsze cechy zwierzęco – ludzkie strzegł świętych miejsc przed siłami zła lub dbał o porządek maat.
Lew z głową panującego faraona stał się manifestacją siły i odwagi samą w sobie. Jego hybrydowy wygląd tak bardzo kojarzył się z królem, że każdy kolejny władca zapragnął mieć swoją podobiznę wyobrażoną w ten sposób. Z tego powodu egipskie sfinksy stanowią szeroką kategorię znalezisk, zachwycając swoją indywidualnością i precyzją wykonania.
Sfinks stanowiący połączenie dwóch zwierząt uosabiał boską naturę, pełniąc jednocześnie funkcję apotropaiczną w świętych przybytkach.
Bibliografia
- Wilkinson R.H., The Complete Temples of Ancient Egypt, Nowy Jork 2000.
- Zinkow L., Sfinks. Symbol i transformacje, Kraków 2016.
Netografia:
- Ancient Egypt Research Associates, aeraweb.org [dostęp 10.02.25].
- Granite Sphinx Statue of Hatshepsut, The American Research Center in Egypt [dostęp 12.02.25].
- Harmachis, Encyklopedia PWN [dostęp 15.02.25].
- Lion in Repose, The University of Memphis [dostęp: 15.02.25],
- Relief of Akhenaten as a sphinx, MFA Boston [dostęp 10.02.25].
- Sphinx of Hatshepsut, The Metropolitan Museum of Art [dostęp 15.02.25].
- The Great Sphinx of Giza, The World History Encyclopedia [dostęp 15.02.25].
Fot. Wielki Sfinks w Gizie (IV dynastia, Stare Państwo), wolna licencja, autor: Petar Milošević
[i] Stanowisko archeologiczne we wschodniej Delcie Nilu.
