Wyobraź sobie, że spacerujesz po rzymskiej ulicy, otoczony zgiełkiem codziennego życia. W jednym z tych ruchliwych zakątków spotykasz lokal, w którym gorące potrawy czekają na przechodniów. To nie współczesna sieć fast foodów, ale fast food w starożytnym Rzymie – thermopolium, które serwowało szybkie dania już ponad dwa tysiące lat temu. Jak wyglądały te rzymskie jadłodajnie i co kryły w sobie ich bogato zdobione wnętrza? Odpowiedź znajdziesz w opowieści o niezwykłych gastronomicznych odkryciach sprzed wieków.
Fast food w starożytnym Rzymie? Choć może się to wydawać zaskakujące, już w antycznych czasach istniały miejsca serwujące szybkie posiłki. W rzymskich miastach funkcjonowały thermopolia – lokale przypominające współczesne restauracje typu fast food, gdzie mieszkańcy mogli kupić ciepłe jedzenie na wynos. Były popularne zwłaszcza wśród osób, które nie miały kuchni w domu.
Fast food w starożytnym Rzymie – thermopolia
Thermopolia były powszechnie spotykanymi w starożytnym Rzymie punktami gastronomicznymi, przypominającymi współczesne lokale typu fast food. Ich nazwa wywodzi się z języka greckiego, gdzie „thermos” oznacza „ciepły”, a „poleo” – „handlować”, co w dosłownym tłumaczeniu odnosi się do miejsca sprzedaży gorących potraw.
Były to miejsca, gdzie Rzymianie mogli w szybki sposób zaspokoić głód, kupując gotowe dania na wynos. Często znajdowały się w centralnych częściach miast, zwłaszcza tam, gdzie ruch był szczególnie duży, takich jak główne ulice czy okolice rynków.
Typowe termopolium było niewielkim pomieszczeniem, które przylegało do głównego budynku mieszkalnego, jednak nie było bezpośrednio z nim połączone. Charakterystycznym elementem takich lokali była murowana lada, wystająca na zewnątrz, stanowiąca jakby barierę między wnętrzem a przestrzenią publiczną. Jednym z najlepszych przykładów tego rodzaju budowli możemy znaleźć w Domu Malowanych Sklepień w Ostia Antica.
Lada w termopolium pełniła istotną rolę – to tam umieszczano dolia, czyli gliniane naczynia wykorzystywane do przechowywania produktów spożywczych. Zwykle były to jedzenie, które mogło długo się przechowywać, takie jak suszone orzechy, przyprawy, czy różne zioła. W jednym z przykładów z Herkulanum, w termopolium przy Domu Neptuna i Amfitrytu, znaleziono dolium, w którym zachowały się zwęglone resztki orzechów. Jest to cenny ślad po życiu codziennym w starożytnym Rzymie, świadczący o rodzajach produktów sprzedawanych w takich punktach.
Zatem, w pewnym sensie, termopolium w starożytnym Rzymie pełniło funkcję, która w pewnym stopniu przypomina współczesne lokale gastronomiczne. Freski były swoistą formą reklamy, która miała zachęcić przechodniów do zatrzymania się i zakupu żywności.
Dzięki wykopaliskom archeologicznym, możemy dzisiaj podziwiać dobrze zachowane ruiny termopolii w Pompejach, Herkulanum i Ostii. Te starożytne miejsca ukazują nam nie tylko codzienne życie ludzi sprzed wieków, ale również przypominają o kulturze rzymskiej, w której jedzenie i handel żywnością odgrywały ogromną rolę w społecznym życiu miast.
Zachowane pozostałości doliów, fresków oraz innych elementów architektonicznych pozwalają lepiej zrozumieć, jak funkcjonowały tego typu lokale, stanowiące ważny element miejskiej przestrzeni, w której ludzie spotykali się, jedli, rozmawiali i wymieniali informacje.
Co można było zjeść w starożytnym fast foodzie?
Większość Rzymian żywiła się głównie chlebem, kaszą, oliwą z oliwek i winem a czasami wzbogacali swoją dietę o dostępne owoce i warzywa. Często spożywano drób i ryby a wieprzowina była najłatwiej dostępnym mięsem czerwonym.
Thermopolia serwowały szeroki wybór popularnych gorących dań, które były szybkie w przygotowaniu i przystępne cenowo. Do jednych z najpopularniejszych dań Rzymian, które można było spotkać w starożytnym fast foodzie było garum. Był to sos rybny, który przygotowywano z pozostałości ryb, takich jak wnętrzności, głowy i płetwy. Mieszano je z ziołami i oliwą, a potem fermentowano na słońcu. Powstałą masę odcedzano i podawano na ciepło, najczęściej z chlebem lub innymi daniami.
W ofercie można było znaleźć również inne dania – zupy, pieczone mięsa (wieprzowinę, kozinę oraz drób) oraz warzywa, ser, soczewicę, orzechy, ryby a nawet ślimaki. Do posiłków często serwowano również napoje, takie jak rozcieńczone lub przyprawione wino.Dzięki temu, stanowiły one ważne miejsce codziennych spotkań mieszkańców miast, którzy przychodzili tam zarówno po jedzenie, jak i po to, by spędzić czas w towarzystwie innych.
Jak wyglądały rzymskie jadłodajnie?
Przeciętne thermopolium składało się z niewielkiego, lecz bogato zdobionego pomieszczenia, w którym znajdowała się wysunięta, kamienna lub ceglana lada w kształcie litery L. W jej wnętrzu umieszczano gliniane naczynia, tzw. dolia, które służyły do przechowywania gotowych potraw.
Taka konstrukcja starożytnego fast fooda pozwalała klientom szybko i wygodnie kupić ciepłe dania na wynos. Przednia część lady była często dekorowana malowidłami ukazującymi codzienne życie, martwą naturę lub zwierzęta. W jadalni odkrytej w Regio V zachowały się imponujące freski przedstawiające m.in., kurczaka czy kaczki wiszące do góry nogami, które zapewne należały do menu lokalu.
Następne thermopolium, które zostało odkryte przez archeologów na jednej ze starożytnych ulic Pompei Via di Diana podaje wiele informacji o rozmieszczeniu pomieszczeń. Wejście prowadzące do baru znajdowało się od strony ulicy a lokal składał się z trzech pomieszczeń.
W pierwszej izbie znajdowała się popularną lada z ciepłymi potrawami umieszczonymi w doliach. Pomieszczenie to było główną salą, pełniącą funkcję punktu sprzedaży. Druga izba spełniała rolę współczesnej kuchni, w której znajdował się wmurowany w ziemię tzw. dolium – duży gliniany pojemnik, przypominający dzisiejszą lodówkę.
Służył on do przechowywania jedzenia w chłodniejszych warunkach, zapewniając świeżość produktów przez dłuższy czas. Dzięki temu, jedzenie nie psuło się tak szybko, co umożliwiało sprzedaż posiłków przez dłuższy czas w ciągu dnia.
Trzecie pomieszczenie, usytuowane było na świeżym powietrzu. Umożliwiało gościom spożywanie potraw na zewnątrz, ponieważ lokal dysponował także przestronnym dziedzińcem z ławkami, gdzie można było posilić się świeżym powietrzu.
Kto jadł fast food w starożytnym Rzymie?
W starożytnym Rzymie, thermopolia cieszyły się dużą popularnością wśród miejskiej ludności. Zwłaszcza przez uboższą część społeczeństwa, która nie dysponowała warunkami do przygotowywania posiłków we własnych domach.
Były znanymi miejscami również dla niewolników, wędrowców i robotników, którzy szybko chcieli zaspokoić głód ciepłym posiłkiem. Z kolei zamożni Rzymianie, należący do wyższych warstw społecznych, zazwyczaj nie korzystali z takich lokali.
Mieli oni dostęp do bogatszych produktów, z których otrzymywali w swoich domach wyszukane potrawy, bogate w różnorodne mięso, owoce morza, przyprawy i inne luksusowe składniki, które nie były dostępne w barze szybkiej obsługi.
Często urządzali również okazałe bankiety, które stanowiły doskonałą okazję do zademonstrowania swojego statusu społecznego oraz majątku.
Fast food w starożytnym Rzymie – odkrycia archeologiczne
W Pompejach odnaleziono blisko 80 thermopolitańskich jadalni, co potwierdza ich ogromną popularność w starożytności.
Termopolium Aselliny w Pompejach to jeden z najlepiej zachowanych przykładów tego typu lokali. Został on odkryty podczas wykopalisk w starożytnym mieście, a jego dobrze zachowana struktura pozwala na lepsze zrozumienie, jak funkcjonowały tego rodzaju punkty w rzymskim świecie. Na blacie tego termopolium archeolodzy znaleźli pełny zestaw dzbanków i naczyń, a także czajnik wypełniony wodą, co może sugerować, że lokal był używany zarówno do picia, jak i jedzenia.
Na parterze termopolium znajdowała się przestrzeń przeznaczona właśnie na spożywanie posiłków, natomiast schody prowadziły na piętro, gdzie mieściły się pokoje gościnne. Z tego powodu Termopolium Aselliny mogło pełnić funkcję nie tylko lokalu gastronomicznego, ale również karczmy.
Jak na typowe termopolium przystało, budowla składała się z szerokich drzwi wychodzących na ulicę oraz lady z otworami, w których umieszczono cztery dolia (gliniane naczynia) służące do przechowywania jedzenia lub wina.
Warto zwrócić uwagę na to, że w pomieszczeniu tym znajdowały się również małe świątynie poświęcone bogom, którzy mieli szczególne znaczenie w kontekście handlu żywnością i napojami. Byli to: Lary (bogowie domowi), Merkury (bóg handlu) oraz Bachus (bóg wina). Te bóstwa były czczone w wielu rzymskich gospodarstwach i miejscach publicznych, w tym właśnie w termopolium.
Niektórzy badacze sugerują, że to termopolium mogło pełnić także rolę domu publicznego. Wskazuje na to fakt, że na jednej z zewnętrznych ścian budynku znaleziono ogłoszenie wyborcze zawierające imiona kilku kobiet. Inna teoria mówi, że te kobiety były niewolnicami, które pracowały w lokalu jako barmanki. Za barem znajdowały się także resztki drewnianych stojaków zawieszonych pod sufitem, które mogły służyć do ustawiania amfor, czyli pojemników do przechowywania napojów.
Termopolium Regio V
W Pompejach, w Regio V, odkryto kolejne termopolium, które zostało całkowicie odkopane w 2020 roku. To pomieszczenie zawierało aż osiem dolia, co stanowiło istotny dowód na popularność takich lokali w mieście. Z ciekawszych odkryć, na jednej z fresków zobaczyć można psa z obrożą na smyczy. Jest to dość interesujący detal, który mógł pełnić funkcję przypomnienia dla klientów, aby ci trzymali swoje zwierzęta na smyczy w trakcie wizyty w lokalu.
Inne, niezwykle cenne znalezisko, to szkielet psa, który był wyjątkowo mały. Badania wykazały, że był to efekt selektywnej hodowli, praktykowanej już w starożytnym Rzymie, mającej na celu uzyskanie takiego właśnie rozmiaru zwierzęcia. W głębokich słojach terakotowych archeolodzy znaleźli również resztki jedzenia, co stanowi cenny materiał do badań nad tym, jakie potrawy były spożywane w rzymskich termopoliach. Dodatkowo odkryto takie przedmioty jak patera (ozdobną miskę do picia), butelki na wino, amfory oraz ceramiczne dzbany używane do gotowania gulaszy i zup. Te znaleziska pomagają w lepszym zrozumieniu funkcji termopolii i roli, jaką pełniły w starożytnym społeczeństwie.
Inne pompejańskie termopolia
W Pompejach odkryto także inne, interesujące termopolia, takie jak:
- Kaupona z Euxinus – które zostało zidentyfikowane dzięki znaleziskom fresków i resztek pochodzących z tego lokalu.
- Kaupona Salwiusza – stanowiące cenne źródło wiedzy na temat działalności handlowej w starożytnych Pompejach.
- Gospoda Hermesa – która, podobnie jak inne termopolia, miała charakter gastronomiczny, ale również funkcję spotkań towarzyskich.
- Termopolium przy Via Diana – znane ze swoich dobrze zachowanych elementów architektonicznych oraz używanych w nim naczyń.
Te różnorodne termopolia stanowią ważne źródło informacji o codziennym życiu w Pompejach, szczególnie w kontekście kultury spożywania posiłków i napojów w starożytnym Rzymie.
Bibliografia:
- Thermopolium di Via di Diana, Ostia Antica [dostęp: 11.02.2025].
- Gregory S. Aldrete, Daily life in the roman city Rome, Pompeii, and Ostia, London 2004
- THE SNACK BAR OF REGIO V RESURFACES IN ITS ENTIRETY WITH SCENES OF STILL LIFE, FOOD RESIDUES, ANIMAL BONES AND VICTIMS OF THE ERUPTION, pompeiisites.org [dostęp:11.02.2025].
- Archaeologists uncover ancient street food shop in Pompeii, Hindustan Times [dostęp: 11.02.2025].
- Antonello Ciccarello, Pompeje: dzięki wykopaliskom termopoli znów ujrzała światło dzienne, pl.italiani.it [dostęp: 11.02.2025].
- Exceptionally well-preserved snack bar unearthed in Pompeii, The Guardian [dostęp: 11.02.2025].
