22 maja 1885 zmarł Victor Hugo

Tego dnia 1885 roku zmarł Victor Hugo

Zanim świat zdążył się obudzić z romantycznego snu, umilkło serce, które przez dekady biło w rytmie wolności i sprawiedliwości. W samym środku burzliwego wieku przemian Victor Hugo stał się nie tylko poetą narodu, ale jego sumieniem. Jego śmierć nie była końcem – była symbolicznym domknięciem epoki, której sam był uosobieniem.

22 maja 1885 roku zmarł Victor-Marie Hugo – wybitny francuski pisarz, poeta, dramaturg, eseista i działacz polityczny. Miał 83 lata. Jego śmierć była nie tylko wydarzeniem o wymiarze narodowym, ale również symbolicznym – zakończyła epokę romantyzmu we Francji i otworzyła drogę do nowoczesnego rozumienia literatury jako narzędzia przemian społecznych.

To love is to act – napisał dwa dni przed śmiercią, pozostawiając tę maksymę jako swój duchowy testament.

W ciągu ponad sześciu dekad aktywności literackiej Hugo zdołał na stałe zapisać się w historii światowej kultury. Jego dorobek obejmuje zarówno arcydzieła prozy, takie jak “Katedra Marii Panny w Paryżu” (1831) czy “Nędznicy” (1862), jak i poruszające zbiory poezji – wśród których do najważniejszych należą “Kontemplacje” oraz “Legenda wieków”.

Choć najbardziej znany był jako twórca, Victor Hugo był również aktywnym politykiem i reformatorem społecznym. Opowiadał się za zniesieniem kary śmierci, walką z niewolnictwem, a także był zagorzałym obrońcą republikanizmu i wolności obywatelskich.

Jego pogrzeb 1 czerwca 1885 roku, który odbył się w Panteonie w Paryżu, zgromadził ponad dwa miliony uczestników – najwięcej w historii Francji. Choć sam poprosił o skromną ceremonię i karawan dla ubogich, państwo uczciło go pogrzebem narodowym. Miejsce jego spoczynku znajduje się w jednej krypcie z Alexandrem Dumasem i Émile’em Zolą.

Dzieciństwo i wczesne lata: chłopiec z Wogezów

Victor Hugo urodził się 26 lutego 1802 roku w Besançon, na wschodzie Francji. Był najmłodszym synem generalskiego małżeństwa: Joseph Léopold Sigisbert Hugo, oficer armii napoleońskiej, oraz Sophie Trébuchet, kobieta wierna monarchii, mieli jeszcze dwóch synów – Abla Josepha i Eugène’a.

Dzieciństwo młodego Victora upływało w cieniu wojny i częstych przeprowadzek – wynikających z kariery wojskowej ojca. Rodzina przenosiła się m.in. do Neapolu, Hiszpanii czy Wogezów. W jednym z listów ojciec napisał mu: Zostałeś poczęty na jednym z najwyższych szczytów Wogezów – to może tłumaczyć, czemu twoja muza zawsze wzlatuje tak wysoko. Sam Hugo wierzył, że został poczęty 24 czerwca 1801 roku, co dało inspirację do słynnego więziennego numeru 24601, przypisanego Jeanowi Valjeanowi – bohaterowi “Nędzników”.

Mimo napięć między rodzicami, Sophie Trébuchet odegrała kluczową rolę w edukacji i duchowym rozwoju syna. Po rozstaniu z mężem, osiedliła się z dziećmi w Paryżu. Tam też poznała generała Victora Fanneau de La Horie, który został ojcem chrzestnym Victora i jego mentorem – ukrywając się przez pewien czas w kaplicy w ogrodzie ich domu.

W 1811 roku rodzina dołączyła do ojca w Hiszpanii, ale już rok później Victor i jego brat zostali odesłani do Paryża. Trafili do Pension Cordier, prywatnej szkoły z internatem, a także uczęszczali na zajęcia w renomowanym Liceum Ludwika Wielkiego.

W 1816 roku, w wieku zaledwie czternastu lat, Victor Hugo zapisał w swoim dzienniku prorocze zdanie: Będę Chateaubriandem albo nikim. – wyrażając swój literacki program i aspiracje, które w przyszłości miały się urzeczywistnić.

„Chateaubriand albo nic”

Victor Hugo bardzo wcześnie rozpoczął literacką drogę. W wieku piętnastu lat zdobył wyróżnienie w konkursie Akademii Francuskiej, co wywołało zdumienie jurorów, którzy nie wierzyli, że tak dojrzały utwór mógł napisać ktoś tak młody. Rok później zamieszkał z matką przy rue des Petits-Augustins i podjął studia prawnicze, choć jego prawdziwą pasją była literatura.

W 1819 roku, wspólnie z braćmi, założył pismo Le Conservateur littéraire, w którym publikował swoje pierwsze próby poetyckie i eseistyczne. Jego debiutancki tom poezji – “Ody i inne wiersze” (Odes et poésies diverses) – ukazał się w 1822 roku. Zyskał on uznanie samego króla Ludwika XVIII, który przyznał młodemu autorowi pensję królewską.

W kolejnych latach Hugo rozwijał swój warsztat poetycki, czego efektem były m.in. “Ody i Ballady” (1826) – tom, który umocnił jego pozycję jako wybitnego liryka. Inspiracją dla młodego pisarza był przede wszystkim François-René de Chateaubriand, symbol francuskiego romantyzmu. Hugo często powtarzał, że jego ambicją jest powtórzyć los Chateaubrianda – zarówno jako artysty, jak i działacza politycznego.

Victor Hugo – przełom romantyczny i teatr

Prawdziwy przełom nastąpił w roku 1827, kiedy ukazała się jego dramatyczna przedmowa do „Cromwella” – manifest romantyzmu, w którym autor odrzucił klasyczne zasady teatru francuskiego i zaproponował nową estetykę: emocjonalną, swobodną formalnie i nasyconą kontrastami.

Rok 1830 przyniósł triumf Hugo na scenie teatralnej – jego dramat „Hernani”, wystawiony w Comédie-Française, wywołał burzę. Widzowie – zarówno zwolennicy, jak i przeciwnicy nowej sztuki – dosłownie bili się o interpretację utworu. Spektakl był nie tylko manifestem artystycznym, ale także politycznym: przedstawiał walkę jednostki z tyranią i konwencją.

W kolejnych latach Hugo kontynuował swoją działalność dramatyczną, publikując m.in.:

• „Marion Delorme” (1831) – historię kurtyzany i poety w cieniu władzy,
• „Król się bawi” (1832) – sztukę zakazaną po pierwszym wystawieniu, która później stała się kanwą opery “Rigoletto” Giuseppe Verdiego,
• „Ruy Blas” (1838) – dramat opowiadający o parweniuszu zakochanym w królowej.

Victor Hugo – twórczość prozatorska i narodziny „Nędzników”

Równolegle z karierą dramaturga Victor Hugo rozwijał się jako powieściopisarz. Jego pierwsze powieści, „Han z Islandii” (1823) oraz „Bug-Jargal” (1826), nie zdobyły większego uznania, jednak były ważnym etapem w jego literackim dojrzewaniu.

Prawdziwy sukces przyszedł w 1831 roku wraz z publikacją powieści „Katedra Marii Panny w Paryżu”. Powieść nie tylko przyniosła mu międzynarodową sławę, ale miała też realny wpływ na losy zabytków Francji – w szczególności zaniedbywanej katedry Notre-Dame, która dzięki popularności utworu została odrestaurowana i odzyskała dawny blask.

W latach 30. XIX wieku Hugo zaczął planować monumentalną powieść społeczną. Choć prace nad nią rozpoczął już w 1845 roku, ukończył ją dopiero po 17 latach. Tak narodziło się jego największe dzieło – „Nędznicy” (Les Misérables), opublikowane w 1862 roku.

Autor pisał do wydawcy: Mam przekonanie, że ta książka będzie jednym ze szczytów, jeśli nie ukoronowaniem mojego dzieła.

„Nędznicy” okazali się nie tylko sukcesem literackim, ale i społecznym fenomenem. Już pierwsze wydania rozeszły się w ciągu godzin. Dzieło ukazywało niesprawiedliwości społeczne, walkę o godność, prawo do drugiej szansy, a także siłę miłosierdzia i przemiany wewnętrznej.

Książka spotkała się z mieszanymi recenzjami. Hippolyte Taine uważał ją za sztuczną, Gustave Flaubert zarzucał jej brak głębi, a bracia Goncourt – teatralność. Nawet Charles Baudelaire, który na łamach gazet wypowiadał się przychylnie, prywatnie nazwał ją repulsyjną i nieudolną.

Mimo to powieść zdobyła ogromne uznanie społeczne i była jednym z czynników, które przyczyniły się do wpisania tematu nędzy i sprawiedliwości społecznej na agendę francuskiego Zgromadzenia Narodowego.

Victor Hugo – wygnanie i walka o sprawiedliwość

Po przewrocie stanu zorganizowanym przez Napoleona III w 1851 roku, Victor Hugo stanowczo sprzeciwił się nowemu porządkowi, określając cesarza mianem zdrajcy Francji. W obliczu represji, zdecydował się na dobrowolne wygnanie, które trwało blisko 20 lat.

Początkowo udał się do Brukseli, a następnie zamieszkał na Wyspach Normandzkich: najpierw w Jersey, a później na Guernsey, gdzie osiadł w Hauteville House. To właśnie tam napisał swoje najważniejsze dzieła okresu dojrzałego i stworzył wiele utworów o charakterze politycznym i moralnym.

Podczas pobytu na Guernsey powstały m.in.:

• „Nędznicy” (1862) – powieść o odkupieniu i walce z niesprawiedliwością,
• „Les Châtiments” (1853) – zbiór satyrycznych wierszy wymierzonych w Napoleona III,
• „Legenda wieków” (La Légende des siècles, 1859) – monumentalna poetycka wizja dziejów ludzkości.

W wygnaniu Hugo nie porzucił działalności publicznej – nadal uczestniczył w debacie społecznej poprzez pisma i manifesty. Jego sprzeciw wobec kary śmierci, niewolnictwa, kolonializmu czy ubóstwa, nadawał jego twórczości wyraźnie etyczny charakter.

Jak pisał w „Nędznikach”: Jeden jedyny niewolnik na Ziemi wystarczy, by splamić wolność wszystkich ludzi. Dlatego zniesienie niewolnictwa jest w tej chwili najwyższym celem ludzi myślących.

Victor Hugo przeciwko niewolnictwu i kolonializmowi

Choć Victor Hugo – jak wielu jego współczesnych – początkowo postrzegał kolonializm jako cywilizacyjną misję, z czasem jego poglądy uległy głębokiej przemianie. Jako gorący orędownik zniesienia niewolnictwa, aktywnie korespondował z amerykańskimi abolicjonistami, w tym z Maria Weston Chapman.

W liście z 6 lipca 1851 roku pisał: Niewolnictwo w Stanach Zjednoczonych! Obowiązkiem tej republiki jest nie dawać dłużej tak złego przykładu… Stany Zjednoczone muszą wyrzec się niewolnictwa – albo wyrzekną się wolności.

Gdy w 1859 roku amerykański bojownik John Brown został skazany na śmierć, Hugo bez wahania stanął w jego obronie: Z całą pewnością, jeśli bunt kiedykolwiek bywa świętym obowiązkiem, to właśnie wtedy, gdy jest wymierzony przeciwko niewolnictwu.

Swoje poparcie dla sprawy czarnoskórych niewolników wyraził także artystycznie – publikując rysunek “Le Pendu”, który miał symbolicznie upamiętnić Johna Browna.

Jednocześnie Hugo pozostawał krytyczny wobec przemocy kolonialnej. Choć nie zabrał publicznie głosu w sprawie francuskich zbrodni w Algierii, w dziennikach pisał otwarcie: Algieria została podbita zbyt surowo i – podobnie jak Indie przez Anglików – z większym okrucieństwem niż cywilizacją.

Powrót do ojczyzny i idea Europy

Po upadku Napoleona III i ogłoszeniu III Republiki w 1870 roku, Victor Hugo powrócił do Francji jako bohater narodowy. Został wybrany do Zgromadzenia Narodowego, a później do Senatu. W czasie oblężenia Paryża przez armię pruską, przebywał w mieście, dzieląc głód i niepewność z jego mieszkańcami. W swym dzienniku zapisał: Jem nieznane rzeczy, mając na myśli konieczność odżywiania się zwierzętami z ogrodu zoologicznego.

Hugo był również gorącym zwolennikiem zjednoczonej Europy. W 1849 roku, podczas Kongresu Pokoju w Paryżu, wygłosił przemówienie, w którym zapowiedział powstanie Stanów Zjednoczonych Europy: Narody kontynentu, nie tracąc swych odrębnych cech ani chwalebnej indywidualności, złączą się w wyższą jedność…

Victor Hugo – ostatnie lata. Legenda za życia

Powrót Victora Hugo do ojczyzny w 1870 roku był triumfalny. Francuzi widzieli w nim nie tylko poetę i powieściopisarza, ale również sumienie narodu, człowieka, który niezłomnie bronił wolności, sprawiedliwości i ludzkiej godności. Choć Hugo marzył o politycznym wpływie – nie ukrywał nawet, że rozważa objęcie dyktatury, zapisując w notatkach: Dyktatura to zbrodnia. To zbrodnia, którą zamierzam popełnić. – w praktyce jego działalność parlamentarna nie przyniosła znaczących efektów.

Mimo to nie przestawał przemawiać, pisać i działać. W 1876 roku, w wieku 74 lat, został senatorem, a trzy lata później – w przemówieniu z 3 sierpnia 1879 roku – wygłosił pełne idealizmu i wiary w postęp słowa: W XX wieku wojna przestanie istnieć, szafot przestanie istnieć, nienawiść przestanie istnieć, granice przestaną istnieć, dogmaty przestaną istnieć – człowiek będzie żyć.

Choć życie osobiste przynosiło mu w tym czasie wiele cierpienia – jego córka Adèle została umieszczona w szpitalu psychiatrycznym, a synowie Charles i François-Victor zmarli przed nim – Hugo nie porzucił publicznej działalności. Stracił również swoją wieloletnią towarzyszkę życia, Juliette Drouet, która zmarła w 1883 roku.

Victor Hugo – śmierć i narodowa żałoba

Victor Hugo zmarł 22 maja 1885 roku, w wieku 83 lat, w swoim domu przy Avenue Victor-Hugo w Paryżu (wówczas numer 50, obecnie 124). Przyczyną zgonu było zapalenie płuc. Przed śmiercią pozostawił notatkę z ostatnimi słowami: Kochać to działać.

Zgodnie z jego wolą, zapisano w testamencie: Oddaję pięćdziesiąt tysięcy franków ubogim. Chcę być pochowany w ich karawanie. Odrzucam kazania wszystkich Kościołów. Proszę o modlitwę wszystkich dusz. Wierzę w Boga.

Choć sam pragnął skromnego pogrzebu, prezydent Jules Grévy ogłosił ceremonię państwową. Trumnę ustawiono pod Łukiem Triumfalnym, a potem przewieziono ją w orszaku do Panteonu, gdzie Hugo spoczął obok Alexandra Dumasa i Émile’a Zoli.

Ponad dwa miliony ludzi – tłumy z całej Francji i Europy – wzięły udział w procesji pogrzebowej. Była to jedna z największych manifestacji żałoby w historii Francji. Friedrich Nietzsche opisał ją ironicznie jako prawdziwą orgię złego smaku, jednak dla większości była to autentyczna, masowa manifestacja wdzięczności.

Victor Hugo – człowiek sztuki i kultury

Victor Hugo pozostawił po sobie nie tylko teksty literackie, ale również ponad 4 tysiące rysunków, z których wiele zachowało się do dziś. Często posługiwał się ciemnym tuszem i piórkiem, tworząc fantastyczne pejzaże, symboliczne wizje, a nawet surrealistyczne sceny przypominające twórczość XX-wiecznych malarzy.

Rysunek stał się dla niego ważnym medium szczególnie w latach wygnania, gdy chwilowo zawiesił działalność literacką na rzecz polityki. Twórczość plastyczna pozwalała mu wyrażać emocje, niepokój i mistyczną wizję świata.

Choć sam Victor Hugo nie był muzykiem, jego dzieła miały ogromny wpływ na świat muzyki. W szczególności:

• jego dramaty romantyczne stały się podstawą dla wielu oper, m.in.:
  • „Ernani” (1844) – Giuseppe Verdi,
  • „Rigoletto” (1851) – na podstawie “Król się bawi”,
  • „La Gioconda” – Amilcare Ponchielli;
• jego powieści zainspirowały m.in.:
  • musical „Les Misérables”, najdłużej wystawiany w historii londyńskiego West Endu,
  • musical „Notre-Dame de Paris”, który odniósł sukces na scenach całego świata.

Ponadto, jego poezja była wielokrotnie adaptowana muzycznie przez takich kompozytorów jak Hector Berlioz, Gabriel Fauré, Franz Liszt, Camille Saint-Saëns czy Claude Debussy. Nawet w XXI wieku Hugo inspiruje twórców – w 2007 roku na podstawie “Ostatniego dnia skazańca” powstała opera Davida Alagny, wystawiona z udziałem Roberto Alagny.

Dziś Victor Hugo jest uznawany za jedną z najwybitniejszych postaci w historii literatury światowej. Jego imieniem nazwano:

• ulice i place w niemal każdej francuskiej miejscowości,
• stacje metra, licea, szpitale i biblioteki,
• miasto Hugoton w stanie Kansas (USA),
• krater na planecie Merkury.

Jego domy w Guernsey i Paryżu stały się muzeami, a pomniki Hugo znajdują się m.in. w Rzymie, Luksemburgu, San Francisco i Pekinie.

W swoim testamencie artystycznym Victor Hugo zawarł prosty, ale uniwersalny przekaz: “Kochać to działać.” I choć od jego śmierci minęło ponad sto lat, jego twórczość wciąż inspiruje, a przesłanie – walka o sprawiedliwość, godność i miłość – pozostaje aktualne jak nigdy.

Najważniejsze dzieła literackie Victora Hugo