Powszechnie uważa się, że Napoleon Bonaparte był wyjątkowo niski, jednakże rzeczywistość jest znacznie bardziej skomplikowana. W czasach, gdy jego rosnąca potęga militarna i polityczna stanowiła poważne zagrożenie dla równowagi sił w Europie, pojawiła się propaganda mająca na celu umniejszenie jego autorytetu. To właśnie wtedy zaczął krążyć mit, który przetrwał do dziś i wciąż funkcjonuje w powszechnej świadomości oraz wywołuje wątpliwości – wzrost Napoleona – prawda okazuje się odbiegać od powszechnych przekonań.
Skąd wziął się mit?
W społecznej świadomości Napoleon Bonaparte zapisał się jako wódz o bardzo niskim wzroście. W rzeczywistości jednak obraz ten znacząco odbiega od prawdy a wzrost Napoleona był całkowicie przeciętny, jak na czasy, w których żył.
Główną przyczyną powstania mitu o niskim wzroście Napoleona była jego rosnąca potęga militarna i polityczna, która budziła coraz większy niepokój w Europie, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii. Napoleon jako przywódca rewolucyjnej Francji, a następnie cesarz, dążył do hegemonii na kontynencie europejskim, co zagrażało interesom i równowadze sił, jaką Wielka Brytania starała się utrzymać.
Francja pod jego rządami stała się potężnym graczem na arenie międzynarodowej, a sam Napoleon szybko urósł do rangi symbolu radykalnej zmiany oraz strategicznego sprytu. Był też bezpośrednim przeciwnikiem Wielkiej Brytanii na polu bitewnym, z którą przez wiele lat prowadził nieustanną wojnę — zarówno militarną, jak i gospodarczą oraz ideologiczną.
W tej sytuacji Brytyjczycy zdecydowali się sięgnąć po jedno z najskuteczniejszych narzędzi ówczesnej walki – propagandę. Jednym z jej elementów stało się kreowanie i rozpowszechnianie karykaturalnego obrazu Napoleona jako człowieka bardzo niskiego wzrostu, co miało na celu umniejszenie jego autorytetu, ośmieszenie ambicji i podważenie jego pozycji w oczach europejskiej opinii publicznej.
Choć sam mit był celowo wyolbrzymiony, istniało kilka czynników, które ułatwiły jego uwiarygodnienie. Należały do nich m.in. różnice w systemach miar francuskich oraz angielskich. W 1821 roku na Wyspie Świętej Heleny osobisty lekarz cesarza, François Carlo Antommarchi, podczas przeprowadzonej sekcji zwłok Napoleona zapisał, że mierzył on 5 stóp i 2 cale. W przeliczeniu na system angielski dawałoby to jedynie około 157 cm. Problem w tym, że lekarz posługiwał się stopą francuską, która była dłuższa niż angielska, dlatego też, gdy tę wartość przeliczy się prawidłowo, według francuskiego systemu miar, okazuje się, że Napoleon miał właśnie około 169–170 cm wzrostu.
Kolejnym czynnikiem, który utrwalił przekonanie o niskim wzroście władcy był przydomek „Le Petit Caporal” co oznaczał „Mały Kapral”. Został on błędnie zinterpretowany przez społeczeństwo jako odniesienie do wzrostu. W rzeczywistości przydomek ten został nadany przez żołnierzy Napoleona jako wyraz ich sympatii i szacunku wobec swojego wodza.
Kolejnym elementem, który przyczynił się do powstania mitu było jego zestawienie z członkami elitarnej Gwardii Cesarskiej, którzy często byli znacznie wyżsi od niego, zazwyczaj mierzyli powyżej 180 cm. Fizyczna różnica w wzroście między Napoleonem a wysokimi żołnierzami jego osobistej ochrony wyraźnie kontrastowała i wzmocniła przekonanie o jego niskim wzroście. To wszystko sprawiło, że propaganda brytyjska zyskała pozory prawdopodobieństwa, a mit zaczął żyć własnym życiem – przetrwał wieki i utrwalił się w kulturze masowej.
Jaka była wtedy średnia wzrostu?
Aby właściwie zrozumieć, czy Napoleon był rzeczywiście „niski”, należy spojrzeć na kontekst epoki. W XVIII i XIX wieku średni wzrost dorosłego mężczyzny w Europie wynosił około 165–168 cm. Wynik ten był zapewne konsekwencją ówczesnych realiów – powszechnego niedożywienia w okresie dzieciństwa, częstych chorób oraz ograniczonej dostępności opieki medycznej.
Dopiero wraz z poprawą jakości życia, średni wzrost Europejczyków zaczął zauważalnie się zwiększać. Rozwój medycyny, wprowadzenie korzystniejszych standardów higieny, wzrost produkcji żywności oraz udoskonalenie transportu i handlu stworzyły sprzyjające warunki do rozwoju fizycznego. Lepsze odżywianie, skuteczniejsze leczenie chorób oraz stopniowa poprawa jakości życia przełożyły się na wyraźne podniesienie wskaźników antropometrycznych w większości krajów europejskich.
Niemniej, Napoleon mierzył około 169–170 cm, tym samym w pełni mieścił się w granicach ówczesnych standardów wzrostu, a nawet przewyższał średnią francuskiego mężczyzny o kilka centymetrów. Oznaczało to, że w rzeczywistości cesarz nie był wcale niski – wręcz przeciwnie, jego postura mogła być odbierana jako całkowicie przeciętna.
Rola propagandy angielskiej
W dobie konfliktów zbrojnych, propaganda była jednym z najważniejszych narzędzi walki, dlatego też Wielka Brytania, będąc jednym z czołowych przeciwników Napoleona w trakcie wojen napoleońskich, skutecznie wykorzystywała propagandę jako środek prowadzenia walki psychologicznej. W tym celu, rozpowszechniła mit o niskim wzroście cesarza, chcąc między innymi zniszczyć jego autorytet jako silnego i groźnego przywódcy, ośmieszyć jego ambicje oraz zjednoczyć sojuszników przeciwko niemu.
Sztuka, a szczególnie karykatury, odegrały w tym procesie istotną rolę – zwłaszcza te autorstwa znanych twórców, takich jak James Gillray. Ilustracje te były proste w odbiorze, zapadające w pamięć i celowo wyolbrzymione, co sprawiało, że skutecznie wzmacniały i utrwalały zniekształcony wizerunek Napoleona.
Przedstawiały cesarza jako człowieka bardzo niskiego wzrostu, często z nadmiernie dużą głową, nieproporcjonalnie krótkimi kończynami, a także zaciętą oraz przesadną mimiką, która miała podkreślać jego agresję i pychę. Często ukazywano go również jako dziecinnego, niemal groteskowego, co miało go ośmieszyć w oczach opinii publicznej. Ten element propagandy stanowił część rozbudowanej strategii mającej na celu osłabienie pozycji przeciwnika poprzez umniejszanie jego znaczenia przy jednoczesnym wzmocnieniu własnej pozycji.
Bibliografia
- Zelazko A., Was Napoleon short?, „Britannica”, [dostęp: 5.08.2025].
- Roberts A., Napoleon, przekład M. Fiedorek, T. Fiedorek, J. Włodarczyk, „Znak Horyzont”, Kraków 2023.
- JSTOR DAILY, Of Heights and Men, [dostęp: 5.08.2025].
