Monika Jaremków, Historia obecności. Przekłady literatury żydowskiej w polskim repertuarze wydawniczym w XX wieku
Polska na przestrzeni wieków była i jest nadal krajem wielu kultur. Tu żyli obok siebie Polacy, Żydzi, Rusini, Ukraińcy, Niemcy i przedstawiciele wielu innych narodowości. Ślady ich obecności widoczne są w architekturze, sztuce, tradycjach, kuchni. Powstało wiele książek traktujących o wielonarodowości Polski, w tym liczne opracowania historyczne. Źródłami, do których sięgają autorzy tych publikacji jest często twórczość literacka, publicystyka i prasa danych narodowości. W gąszczu tych tytułów i problematyki Monika Jaremków znalazła lukę, którą postanowiła wypełnić swoją pracą zatytułowaną „Historia obecności. Przekłady literatury żydowskiej w polskim repertuarze wydawniczym w XX wieku”.
Monika Jaremków jest absolwentką Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, Studium Kultury i Języków Żydowskich UWr. W 2022 roku obroniła pracę doktorską pt. „Żydowska literatura piękna w polskim repertuarze wydawniczym w XX wieku (edycje książkowe przekładów z języków hebrajskiego i jidysz)”. W latach 2014–2017 pracowała w Dziale Przechowywania i Udostępniania Nowych Druków Zwartych Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Od 2017 roku Monika Jaremków pełni funkcję kierowniczki Biblioteki Katedry Judaistyki im. T. Taubego. Przedmiotem zainteresowań i badań naukowych autorki jest kultura książki, szczególnie żydowskiej.
Monika Jaremków jest autorką opracowania merytorycznego wystawy „Kolekcja Saravala. Hebrajskie rękopisy i pierwsze druki we Wrocławiu” (Uniwersytet Wrocławski i Fundacja Bente Kahan, Synagoga pod Białym Bocianem, 29 maja –17 lipca 2011 roku). W jej dorobku naukowym znajduje się wiele artykułów, których spis można znaleźć na stronie.
Książka „Historia obecności. Przekłady literatury żydowskiej w polskim repertuarze wydawniczym w XX wieku” jest oparta na pracy doktorskiej Moniki Jaremków. Liczy 424 strony w formacie B5. Dołączony jest indeks osobowy oraz bibliografia.
Książka jako element komunikacji międzykulturowej
Literatura to całokształt wytworów słownych – ustnych i pisanych – które mają wartość artystyczną, intelektualną, poznawczą lub emocjonalną. Najczęściej kojarzona jest z dziełami pięknymi (powieści, poezja, dramaty, eseje), ale pojęcie to może obejmować też inne teksty o znaczeniu kulturowym.
Literatura jest jednym z podstawowych sposobów, w jaki ludzie opowiadają o sobie i o rzeczywistości. Dzięki niej możemy poznawać historię, kulturę, język i mentalność różnych epok oraz narodów.
Ważną rolę w literaturze odgrywają przekłady. Jest to proces tłumaczenia tekstu z jednego języka na inny, czyli przenoszenia treści, znaczeń, często także formy literackiej, tak aby zachować znaczenie pierwowzoru.
W ujęciu językoznawczym przekład to zamiana znaków i struktur językowych jednego systemu językowego na odpowiadające im formy w innym języku.
O przekładzie literackim możemy mówić w przypadku poezji, prozy czy dramatu. Tu należy właściwie oddać treść, styl, rytm, emocje i kontekst kulturowy.
Celem Moniki Jaremków było prześledzenie tytułowej „historii obecności” społeczności żydowskiej w Polsce poprzez poznanie pełnego zasobu utworów literackich przełożonych z języka hebrajskiego i jidysz na język polski opublikowanych w formie książkowej oraz, co jest bardzo istotne, zaangażowanych w ten proces ludzi i instytucji.
W tym miejscu należy zaznaczyć kryteria, jakimi kierowała się autorka. Przy literaturze żydowskiej Monika Jaremków przyjęła kryterium językowe. Obszarem swoich badań objęła edycje, które ukazały się na ziemiach polskich w granicach poszczególnych epok historycznych. Przy tak obszernym temacie badawczym przyjęcie takich kryteriów wydaje się konieczne dla precyzyjnej i efektywnej analizy.
Mosty porozumienia
Książka Moniki Jaremków jest osadzona w szerokim kontekście kulturowym, historycznym i społecznym. Ponadto jest to także spojrzenie z perspektywy księgoznawczej.
W prezentowanych ujęciach chronologicznych i tematycznych możemy spotkać wiele wybitnych postaci. Pierwszym z nich jest Szolem Alejchem (właśc. Salomon Rabinowicz), żyjący w latach 1859–1916. Urodził się w Perejasławiu na Ukrainie w rodzinie żydowskiej. Jego pseudonim, „Szolem Alejchem”, w jidysz oznacza „Pokój Wam”, co jest tradycyjnym żydowskim pozdrowieniem.
Szolem Alejchem pisał głównie powieści i opowiadania w języku jidysz. Jego styl wyróżniał się humorem, ironią, ciepłem i empatią wobec bohaterów. Nazywany bywa „żydowskim Markiem Twainem”. W swojej twórczości Szolem Alejchem poruszał tematykę życia codziennego Żydów w sztetlach Europy Wschodniej, problemy społeczne i ekonomiczne, konflikty między tradycją a nowoczesnością, emigrację i poszukiwanie lepszego życia.
Szolem Alejchem uważany jest za jednego z ojców nowoczesnej literatury jidysz.
Kolejnym wybitnym pisarzem, którego możemy spotkać w opracowaniu jest Szalom Asz (1880–1957) – pisarz żydowski tworzący przede wszystkim w języku jidysz. Mieszkał w Niemczech, Francji i USA. Po II wojnie światowej pozostał w Ameryce.
Pisał powieści, dramaty, eseje i opowiadania. W swoich dziełach ukazywał życie Żydów w Europie Wschodniej, ich tradycje, konflikty religijne i społeczne, a także trudne relacje z otaczającym światem. W jego twórczości dominowała tematyka obyczajowości żydowskiej, konfliktów między nowoczesnością a tradycją, problematyka emigracji do Ameryki, Zagłady.
Szalom Asz jest uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy żydowskich XX wieku. Łączył realistyczny opis życia z moralną refleksją, a jego dzieła tłumaczono na wiele języków, także na polski.
Kolejnym pisarzem tworzącym w jidysz jest Josef (Józef) Opatoszu (1886–1954). W 1907 r. wyjechał do USA, gdzie spędził resztę życia.
W swoich opowieściach i opowiadaniach przedstawiał życie Żydów w Polsce i doświadczenia emigrantów w Ameryce. Należy do grona najważniejszych prozaików jidysz XX wieku. Obok Szaloma Asza i Izaaka Baszewisa Singera tworzył obraz świata żydowskiego, który zginął w czasie II wojny światowej.
Autorka nie mogła pominąć twórczości Chaima Nachmana Bialika (1873–1934) – najwybitniejszego poety języka hebrajskiego przełomu XIX i XX wieku, nazywanego „narodowym poetą Żydów”. Był redaktorem, tłumaczem, wydawcą. Uczestniczył w budowie nowoczesnej kultury hebrajskiej. Mieszkał w Odessie, Warszawie, Berlinie, a w 1924 roku przeniósł się do Tel Awiwu
Pisał poezję, prozę, eseje, przekłady w języku hebrajskim i jidysz. W swojej twórczości poruszał tematykę odrodzenia narodu żydowskiego i języka hebrajskiego, losy Żydów w diasporze, zadawał pytania o sens tradycji i wiarę.
Kolejnym klasykiem literatury jidysz jest Icchok Lejb Perec (1852–1915). Pracował jako adwokat, później całkowicie poświęcił się literaturze i działalności społecznej. Był wydawcą i organizatorem życia kulturalnego żydowskiego w Warszawie. Pisał w języku jidysz, po polsku i hebrajsku.
W swoich utworach opisywał życie codzienne Żydów w sztetlu, konflikty między tradycją a nowoczesnością, rolę jednostki w społeczności, stawiał pytania religijne i egzystencjalne. Jest uważany za mistrza noweli jidysz.
Icchok Lejb Perec zmarł w Warszawie w 1915 roku. Jego pogrzeb stał się manifestacją – uczestniczyło w nim ponad 100 tysięcy osób.
Kanon pisarzy żydowskich niewątpliwie dopełnia Isaac Bashevis Singer (1902–1991), tworzący w językujidysz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1978 r.). Urodził się w Leoncinie pod Warszawą, dorastał w Warszawie w rodzinie rabina.W 1935 roku wyjechał do USA, gdzie mieszkał do końca życia.
Isaac Singer pisał powieści, opowiadania, eseje, wspomnienia, literaturę dziecięcą. Poruszał tematy dotyczące życia Żydów w Polsce przed Zagładą, tradycji żydowskiej i chasydzkiej mistyki, konfliktów religii i nowoczesności, ludzkich namiętności, słabości i wyborów moralnych, losu emigrantów żydowskich w Ameryce.
W „Historii obecności” nie zabrakło także plejady współczesnych twórców, m.in. Amosa Oza (1939–2018) – izraelskiego pisarza, eseisty i publicysty. Urodził się w Jerozolimie w rodzinie żydowskich emigrantów z Europy Wschodniej.
Amos Oz jest autorem powieści, opowiadań, esejów i autobiografii. Opowiada w nich o życiu codziennym w Izraelu, konfliktach politycznych i tożsamościowych, problematyce relacji rodzinnych, samotności i poszukiwania sensu, skłania do refleksji nad historią i przyszłością narodu żydowskiego. Jego książki przetłumaczono na ponad 40 języków,
Monika Jaremków pochyla się także nad Etgarem Keretem (ur. 1967) – współczesnym pisarzem izraelskim, scenarzystą i reżyserem. Jego twórczość charakteryzuje się zwięzłym językiem, czarnym humorem, absurdem i groteską. Opowiadania są krótkie, niekiedy przypominają szkice niż pełne historie. Czytelnik może dowiedzieć się z nich o życiu codziennym w Izraelu, konfliktach pokoleniowych, relacjach rodzinnych, absurdach współczesnego świata.
To tylko niewielka garstka bohaterów „Historii obecności”.
Czy to rzeczywiście historia obecności?
Zanim odpowiem na powyższe pytanie, należy pochylić się jeszcze chwilę nad tematem i zawartością książki Moniki Jaremków. Autorka podjęła się bardzo trudnego zadania, uwzględniając szczególnie brak opracowań bibliograficznych obejmujących problematykę literackiej książki żydowskiej. Wypełniła tym samym lukę w księgoznawczych badaniach nad historią i współczesnością książki w perspektywie narodowej i etnicznej.
Dużym atutem „Historii obecności” jest konsekwentna i zrozumiała struktura obejmująca tło historyczne analizowanego okresu historycznego, literaturę z podziałem na poszczególne przekłady, chronologię i topografię wydań, analizę rynku wydawniczego i recepcję wydawniczą. Pozwala to także zrealizować cel przyjęty przez autorkę – poznanie, obok zasobu utworów literackich, ludzi i instytucji zaangażowanych w proces twórczy.
Książka nie jest zbiorem suchych faktów, wyliczeniem publikacji. Pokazuje ówczesną atmosferę towarzyszącą literaturze żydowskiej. Dobrze obrazuje to przykład Czesława Miłosza, który żył w bezpośrednim sąsiedztwie tej twórczości, a odkrył ją dopiero po wojnie, z dala od rodzinnego miasta. Nastroje panujące w dwudziestoleciu międzywojennym dobrze odzwierciedla przywołany cytat Juliusza Kaden-Bandrowskiego: „Nie można tworzyć wielkich wartości, jeśli brak gruntu pod nogami”…
Zawartość „Historii obecności” pokazuje, że autorka miała jednak o czym pisać. Dlaczego? Jak wspomniałam na początku, literatura miała i ma wiele zadań. W ujęciu literatury żydowskiej należy jeszcze dodać zadanie budowania, rozwijania i wzmacniania żydowskiej tożsamości. Twórcy chcieli w ten sposób zaprezentować swoją kulturę Polakom. Po II wojnie światowej dominującym celem twórczości pisarzy żydowskich było zachowanie pamięci o ich dziedzictwie, Zagładzie, tradycjach wielokulturowości.
Monika Jaremków w podsumowaniu podkreśla obecność literatury jidysz i nieobecność literatury hebrajskiej w polskim repertuarze wydawniczym XX wieku. Czy można to zmienić?
„Historia obecności” Moniki Jaremków jest pierwszym syntetycznym ujęciem zagadnienia przekładów literatury żydowskiej na polskim rynku wydawniczym w XX wieku. Warto więc pochylić się nad stawianym przez autorkę postulatem badawczym porównania oryginałów tekstów literackich z ich polskimi wersjami.
„Historia obecności” jest warta polecenia wszystkim miłośnikom literatury i historii. Mimo swojego naukowego charakteru, napisana jest z lekkością właściwą osobie zafascynowanej omawianą tematyką.
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego
Ocena recenzenta: 6/6
Małgorzata Iwańska-Kania
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Wrocławskiego. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
