Tego dnia 2024 roku w Londynie zmarła aktorka Maggie Smith
Zgasło światło na scenie, lecz echo jej głosu wciąż niesie się przez widownię. Maggie Smith, aktorka, która jedną pauzą potrafiła rozbawić tłum, a jednym spojrzeniem zatrzymać oddech, tworząc role, od których nie dało się odwrócić wzroku. To opowieść o talencie hartowanym przez dekady – od desek teatrów po plan największych produkcji – i o dziedzictwie, które wciąż przypomina, jak wielką siłą bywa wrażliwość.
27 września 2024 roku w Londynie zmarła Maggie Smith, jedna z najwybitniejszych aktorek XX i XXI wieku. Publiczność na całym świecie znała ją z ról pełnych błyskotliwości, humoru i dramatyzmu, a jej niezwykle długa kariera sceniczna i filmowa trwała ponad siedem dekad.
Pełne imię i nazwisko aktorki brzmiało Dame Margaret Natalie Smith. Urodziła się 28 grudnia 1934 roku w Ilford w hrabstwie Essex. Jej matka, Margaret Hutton z domu Little, pochodziła z Glasgow i pracowała jako sekretarka, a ojciec, Nathaniel Smith, był patologiem zajmującym się zdrowiem publicznym na University of Oxford. Kiedy dziewczynka miała cztery lata, rodzina przeprowadziła się do Oksfordu. Tam uczęszczała do Oxford High School, jednak już w wieku 16 lat porzuciła tradycyjną edukację, aby rozpocząć naukę aktorstwa w Oxford Playhouse.
Miała dwóch starszych braci – bliźniaków Alistaira i Iana. To właśnie w Oksfordzie młoda Margaret po raz pierwszy zetknęła się z teatrem w sposób profesjonalny, biorąc udział w przedstawieniach organizowanych przez Oxford University Dramatic Society. W 1952 roku, mając zaledwie 17 lat, zagrała rolę Wioli w Wieczorze Trzech Króli Williama Shakespeare’a.
Początki kariery i pierwsze sukcesy
Debiut sceniczny okazał się tylko początkiem imponującej drogi zawodowej. W tym samym roku młoda aktorka wystąpiła jeszcze w kilku spektaklach, m.in. w Kopciuszku (1952) i Rookery Nook (1953). Jej talent szybko dostrzegli reżyserzy i krytycy. Już w 1956 roku Maggie Smith pojawiła się na Broadwayu w rewiowym spektaklu New Faces of ’56, wystawianym w Ethel Barrymore Theatre. Był to jej profesjonalny debiut na amerykańskiej scenie.
Niedługo później wystąpiła w musicalu Share My Lettuce u boku Kennetha Williamsa. Przełomowym momentem w jej karierze okazał się rok 1962, kiedy zdobyła pierwszą nagrodę Evening Standard Award dla najlepszej aktorki. Doceniono jej role w sztukach Petera Shaffera The Private Ear i The Public Eye.
Właśnie wtedy zauważył ją Laurence Olivier, jeden z najwybitniejszych twórców brytyjskiego teatru. Po obejrzeniu jej w The Double Dealer w The Old Vic, zaprosił ją do nowo powstałego zespołu National Theatre Company. Dzięki temu Maggie Smith mogła występować u boku takich aktorów jak Derek Jacobi czy Michael Gambon.
Maggie Smith szybko stała się jedną z najważniejszych aktorek brytyjskiej sceny lat 60. Występowała nie tylko w teatrze, lecz także w filmie. Jej pierwsza nominacja do Oscara przyszła już w 1965 roku za rolę Desdemony w filmowej adaptacji Otella.
Maggie Smith – droga do światowej sławy (1969–1979)
Przełom przyszedł w 1969 roku, kiedy Maggie Smith zdobyła Academy Award dla najlepszej aktorki za tytułową rolę w filmie The Prime of Miss Jean Brodie. Krytycy podkreślali jej precyzję i chłodną intensywność.
W teatrze aktorka kontynuowała pasmo sukcesów. W 1970 roku zagrała Heddę Gabler w londyńskiej inscenizacji Henrika Ibsena w reżyserii Ingmara Bergmana, a w 1975 roku wcieliła się w Amandę Prynne w komedii Noëla Cowarda Private Lives na Broadwayu w 46th Street Theatre, zdobywając nominację do Tony Award.
Na wielkim ekranie zdobywała kolejne nominacje do Oscara – za Travels with My Aunt (1972) – i grała w popularnych produkcjach:
- Love and Pain and the Whole Damn Thing (1973),
- Murder by Death (1976),
- Death on the Nile (1978) jako Miss Bowers,
- California Suite (1978) – rola przyniosła jej drugą Academy Award, tym razem za rolę drugoplanową.
To ostatnie osiągnięcie było wyjątkowe – została jedyną osobą nagrodzoną Oscarem za zagranie fikcyjnej nominowanej do Oscara.
Teatr, kino i telewizja: lata 80. i 90.
W latach 80. Maggie Smith łączyła film z teatrem i telewizją, budując reputację aktorki wszechstronnej. Otrzymała BAFTA za czarną komedię A Private Function (1984), a w A Room with a View (1985) – produkcji Merchant Ivory Productions – stworzyła ikoniczną Charlotte Bartlett, zdobywając kolejną nominację do Oscara, Golden Globe i nagrodę BAFTA.
W telewizji brytyjskiej błyszczała w cyklach Alana Bennetta (Talking Heads) i zdobywała nominacje do British Academy Television Awards. W teatrze wygrywała kolejne Evening Standard Theatre Awards, w tym za Virginia (rola Virginii Woolf) i The Way of the World. Sztuka Petera Shaffera Lettice and Lovage została napisana specjalnie dla niej; londyńska wersja przyniosła nominację do Laurence Olivier Awards, a broadwayowski transfer w 1990 roku – Tony Award. Frank Rich notował: There is only one Maggie Smith… this spellbinding actress… keeps center stage (Tłumaczenie: Jest tylko jedna Maggie Smith… ta urzekająca aktorka utrzymuje się w centrum sceny).
Na początku lat 90. z powodzeniem wystąpiła w kinowych hitach familijnych i komediach:
- Hook (1991) jako Granny Wendy,
- Sister Act (1992) oraz Sister Act 2: Back in the Habit (1993) jako Matka Przełożona,
- The Secret Garden (1993) – nominacja do BAFTA za Mrs. Medlock,
- Richard III (1995) w adaptacji osadzonej w realiach lat 30.,
- Washington Square (1997),
- Tea with Mussolini (1999) – BAFTA dla najlepszej aktorki drugoplanowej.
Równolegle imponowała na scenie w The Importance of Being Earnest i Three Tall Women, a później w A Delicate Balance (Edward Albee), gdzie – jak pisał Variety – potrafiła wydobyć śmiech tam, gdzie nikt inny by tego nie zrobił.
Maggie Smith – era Harry’ego Pottera i „Gosford Park” (2000–2009)
W 2001 roku aktorka zagrała Constance, hrabinę Trentham, w filmie Roberta Altmana Gosford Park. Kreacja przyniosła jej szóstą nominację do Oscara.
Równocześnie rozpoczęła się dekada, która przyniosła Maggie Smith nową globalną rozpoznawalność: jako Profesor Minerva McGonagall pojawiała się w siedmiu filmach z serii Harry Potter (2001–2011). Wspominała potem pracę z Alanem Rickmanem: He was such a terrific actor… we used to say we’d got to about number 200-and-something…
(Tłumaczenie: Był wspaniałym aktorem… mówiliśmy, że doszliśmy do około dwusetnego ujęcia reakcji…).
W tym okresie zagrała też w:
- Divine Secrets of the Ya-Ya Sisterhood (2002),
- Ladies in Lavender (2004) u boku Judi Dench,
- Keeping Mum (2005),
- spektaklach scenicznych, m.in. David Hare The Breath of Life.
Za rolę w filmie HBO My House in Umbria (2003) otrzymała Primetime Emmy Award.
Downton Abbey i filmowe powroty (2010–2015)
W 2010 roku na antenie ITV ruszył serial Downton Abbey, a Maggie Smith stworzyła niezapomnianą Violet Crawley, wdowę hrabinę Grantham. Ta rola przyniosła jej:
- trzy Primetime Emmy Awards,
- Golden Globe Award,
- cztery Screen Actors Guild Awards.
Aktorka zapowiadała w 2015 roku, że szósta seria będzie jej ostatnią w tej produkcji. Jednocześnie występowała w kinie: The Best Exotic Marigold Hotel (2012) – później także w sequelu z 2015 roku – oraz w Quartet (2012) w reżyserii Dustina Hoffmana. Wzięła udział w jubileuszowym wydarzeniu National Theatre Live: 50 Years On Stage, a krytycy – jak Michael Billington – odnotowywali emocjonalny wymiar spotkania legend sceny. W 2015 roku zachwyciła w filmie The Lady in the Van.
Maggie Smith – późne role, powroty i kampanie (2016–2024)
W kolejnych latach aktorka pozostawała aktywna na scenie, w filmie i… w kampaniach modowych. W dokumencie Rogera Michella Nothing Like a Dame (2018) – w USA znanym jako Tea with the Dames – razem z Judi Dench, Eileen Atkins i Joan Plowright rozmawiała o życiu i sztuce.
W 2019 roku wróciła do teatru po 11 latach przerwy: monodram A German Life w Bridge Theatre wyreżyserował Jonathan Kent, a tekst przygotował Christopher Hampton. Krytycy – Variety i The New York Times – pisali o nowym szczycie w jej sześćdziesięcioletniej karierze. Równolegle wróciła jako Violet Crawley w filmie Downton Abbey (2019) i w kontynuacji Downton Abbey: A New Era (2022) w reżyserii Simona Curtisa. Pojawiła się też w kinie familijnym (A Boy Called Christmas, 2021) oraz w irlandzkim dramacie The Miracle Club (2023). Jesienią 2023 roku została twarzą pre-kolekcji Loewe SS24.
Nagrody i wyróżnienia
Dorobek Maggie Smith imponował skalą i prestiżem. Aktorka zdobyła m.in.:
- dwie Academy Awards (za The Prime of Miss Jean Brodie i California Suite),
- pięć British Academy Film Awards,
- cztery Primetime Emmy Awards,
- trzy Golden Globe Awards,
- Tony Award i rekordowe Evening Standard Theatre Awards.
Znalazła się w wąskim gronie posiadaczek Triple Crown of Acting (Oscar + Emmy + Tony). Otrzymała także: British Film Institute Fellowship (1993), BAFTA Fellowship (1996) i Society of London Theatre Special Award (2010). Została mianowana Dame Commander of the Order of the British Empire (1990) i włączona do Order of the Companions of Honour (2014). Uniwersytety – University of St Andrews, University of Bath, University of Cambridge – przyznały jej tytuły Doctor of Letters (DLitt), a Mansfield College, Oxford uhonorował ją godnością Honorary Fellow.
Wyróżnienia branżowe dopełniały liczne nagrody instytucji i festiwali: Shakespeare Prize (1991), Fellow of the British Film Institute (1992), American Theatre Hall of Fame (1994), Women in Film and Television UK Lifetime Achievement Award (1995), The Will Award Shakespeare Theatre Company (1999), Actors Hall of Fame (2014), Stratford Shakespeare Festival Legacy Award (2012), Critics’ Circle Award for Distinguished Service to the Arts (2016) oraz Bodley Medal Bodleian Libraries, University of Oxford (2016).
Życie prywatne i zdrowie
Aktorka wyszła za mąż za Roberta Stephensa 29 czerwca 1967 roku. Mieli dwóch synów – aktorów Chrisa Larkina (1967) i Toby’ego Stephensa (1969). Po rozwodzie 6 kwietnia 1975 roku poślubiła Beverleya Crossa 23 czerwca 1975 roku w Guildford Register Office; małżeństwo trwało do jego śmierci 20 marca 1998 roku. Miała pięcioro wnucząt.
W 1988 roku zdiagnozowano u niej chorobę Gravesa-Basedowa; przeszła radioterapię i operacje okulistyczne. W 2007 roku wykryto u niej raka piersi; w 2009 roku informowano o pełnym wyzdrowieniu. W rozmowie z NPR w 2016 roku podkreślała, że jako aktorka charakterystyczna mogła godnie „wejść w wiek” i nadal rozwijać warsztat.
Maggie Smith angażowała się w inicjatywy pomocowe i artystyczne. Wspierała odbudowę Court Theatre w Christchurch po trzęsieniu ziemi (2011), została patronką International Glaucoma Association (Glaucoma UK) (2012) i Oxford Playhouse, a także wiceprezeską Chichester Cinema at New Park oraz Royal Theatrical Fund. Uczestniczyła w aukcjach charytatywnych (m.in. dla Cats Protection i Royal Horticultural Society Campaign for School Gardening). W 2020 roku dołączyła do internetowej rozmowy For One Knight Only z Kennethem Branaghem, Judi Dench, Derekiem Jacobim i Ianem McKellenem na rzecz Acting for Others; w 2021 roku wystąpiła w wydarzeniu wspierającym The Royal Theatrical Fund.
Maggie Smith – śmierć i reakcje świata
27 września 2024 roku Maggie Smith zmarła w Chelsea and Westminster Hospital w Londynie w wieku 89 lat. Król Karol III napisał: Gdy opada kurtyna nad narodowym skarbem, dołączamy do wszystkich na świecie, którzy wspominają….
Hołdy napływały z całego świata. Daniel Radcliffe wspominał: Zawsze będę się czuł niesamowicie szczęśliwy, że mogłem z nią pracować) Emma Watson pisała: Była prawdziwa, szczera, zabawna i zachowywała szacunek do siebie. Dame Helen Mirren porównywała ją do królowej Elżbiety II, podkreślając, że była częścią życia całego pokolenia.
Głos zabrali także m.in. J.K. Rowling, Julian Fellowes, Rupert Grint, Bonnie Wright, Hugh Bonneville, Michelle Dockery, Viola Davis, Saoirse Ronan, Kristin Scott Thomas, Harriet Walter, Miriam Margolyes, Mia Farrow, Rob Lowe oraz Paul McCartney. Julie Andrews nazwała ją „drogą przyjaciółką”.
1 października teatry West Endu przygasiły światła na dwie minuty; podobnie uczyniły teatry na Broadwayu. Pogrzeb odbył się 4 listopada w Mortlake Crematorium w dzielnicy Richmond i miał charakter prywatny.
