W cieniu gór Tygrysu i Eufratu, w miejscu pełnym tajemnic, archeolodzy natrafili na odkrycie, które burzy dotychczasowe wyobrażenia o początkach władzy i nierówności społecznych w starożytnych społeczeństwach. W Başur Höyük, cmentarzysku z epoki wczesnego brązu, odnaleziono groby, które skrywają mroczne sekrety – ofiary złożone w rytuałach sprzed 5000 lat, w tym zaskakująco młode nastolatki. To odkrycie w Başur Höyük stawia pod znakiem zapytania naszą dotychczasową wiedzę o dawnych praktykach pogrzebowych i rolach młodzieży w kształtowaniu się społecznych hierarchii.
W górnym biegu Tygrysu i Eufratu archeolodzy natrafili na dowody, które kwestionują tradycyjne rozumienie procesu formowania się wczesnych państw jako przejścia z „małych, egalitarnych” społeczności do „dużych, zróżnicowanych” społeczeństw.
Jednym z takich miejsc jest cmentarzysko z epoki wczesnego brązu w Başur Höyük, które ujawnia niezwykłe dowody na istnienie dużych rytuałów pogrzebowych, w tym tzw. groby retenerów oraz wyjątkowe depozyty metalowych bogactw, w kontekście, który nie pasuje do typowych założeń o wczesnych, egalitarnych społecznościach.
Cmentarzysko to zaskakuje także dużą liczbą nastolatków w najbogatszych grobach. W artykule tym przedstawiamy połączone wyniki analiz archeologicznych i antropologicznych przeprowadzonych w Başur Höyük, w tym analizę starożytnego DNA, oraz rozważamy wyzwania, jakie te wyniki stawiają wobec tradycyjnych teorii o formowaniu się państw.
Zaskakujące odkrycie w Başur Höyük: wnioski i nowe pytania o nierówności
Jeśli nadrzędnym celem jest zrozumienie powstania potężnych państw w regionie Mezopotamii w okresie wczesnego brązu, to być może właśnie poprzez Başur Höyük i Arslantepe naukowcy dotarli do nowego punktu wyjścia. Zamiast na siłę próbować wtłoczyć dowody w hipotetyczną sekwencję ludzkiej ewolucji społecznej, zaczynającą się od egalitarnych małych społeczności i prowadzącą do form wielkoskalowych, warstwowych społeczeństw, zaczęli formułować nowe pytania o nierówności, które bardziej pasują do chronologicznych i przestrzennych wzorców zapisu archeologicznego.
Jak zauważyli badacze, jedno z takich pytań – postawione po raz pierwszy przez Arthura Hocarta w 1927 roku, a reaktywowane przez Marshalla Sahlinsa w 2017 roku (także w pracy Graebera i Wengrowa w 2021 roku) – można wyrazić w następujący sposób: jeśli stosunki radykalnej nierówności rozpoczęły się w domenie istot pozaziemskich, rytualnych metaosób i wielkich ceremonii pogrzebowych, to jak te relacje wyrwały się z tych instytucjonalnych klatek i zaczęły organizować codzienne życie polityczne wśród żywych?
W kontekście sumeryjskiej listy królów, w jaki sposób i dlaczego „zstąpiła z nieba” władza królewska? Sto lat po wydarzeniach z czasów Hocarta, można zacząć badać tę kwestię, korzystając z nowych dowodów archeologicznych. Równie ważne jest to, że widzimy, że jest to odpowiednie pytanie, które należy postawić.
Przyjęcie nowego paradygmatu w badaniach
Zastosowanie nowego paradygmatu w badaniach nad formowaniem się państw jest ekscytujące, ale również trudne. Wygląda na to, że archeolodzy, którzy będą próbowali badać korzenie wczesnego formowania się państwa, będą musieli w przyszłości skupić się na ewoluujących powiązaniach między rytuałami, polityką i skalami interakcji międzyludzkich, bez zakładania, że już rozumiemy kształt zagadki, którą próbujemy rozwiązać.
Kluczowe w tym podejściu będzie zrozumienie roli rytuałów w społeczeństwach, które mogłyby mieć mniej stałą, hierarchiczną strukturę władzy, niż dotychczas zakładano.
Odkrycie w Başur Höyük: ludzkie ofiary z epoki brązu
Jednym z najciekawszych odkryć na stanowisku Başur Höyük, datowanym na okres 3100–2800 p.n.e., jest znalezienie złożonych grobów z epoki brązu, pełnych nie tylko przepięknych przedmiotów, ale także ludzkich ofiar. W grobach tych archeolodzy odnaleźli nie tylko cenne artefakty, ale także ciała ludzi, którzy zostali brutalnie zabici.
Takie ofiary ludzkie były wówczas integralną częścią rytuałów pogrzebowych. Co więcej, nowe badania szkieletów wskazują na ciekawą i zaskakującą cechę tych pochówków: większość z ofiar to nastolatki. To odkrycie jest fascynujące, gdyż rzuca nowe światło na dotychczasowe rozumienie rytuałów związanych z ofiarami w społeczeństwach wczesno-brązowych.
Nowe odkrycia a społeczeństwa epoki brązu
Pierwsze badania sugerowały, że groby te reprezentują młodych przedstawicieli elit, którzy zostali pochowani razem ze swoimi „retenerami”, czyli sługami, którzy zostali złożeni w ofierze. Jednak nowe wyniki badań, które obejmują także analizę starożytnego DNA, przynoszą bardziej złożony obraz tej kultury.
Okazuje się, że osoby pochowane w tych grobach pochodziły z różnych grup, nie były spokrewnione ze sobą, co wywołuje pytanie o sens i znaczenie tych rytuałów. Większość osób, które brały udział w tych ceremoniach, były to kobiety – zatem można spekulować, że te ofiary miały specjalne znaczenie w kontekście społecznym i kulturowym.
Dzięki analizom DNA przeprowadzonym przez Davida Wengrowa i jego zespół z University College London odkryto, że ofiary pochodziły z różnych, niezwiązanych ze sobą grup, a ich obecność w grobach jest zupełnie nieoczekiwana. Większość z badanych osób to kobiety, a rytuał pochówku zdaje się być szczególnie ukierunkowany na młode osoby. Zaskakujące jest również to, że nie były one spokrewnione, co sugeruje, że mogły zostać złożone w ofierze jako część jakiegoś ekstremalnego rytuału, nie zaś jako „służba” dla elity.
„Age sets” w społeczeństwach egalitarnych
Nowe badania na stanowisku Başur Höyük skłaniają do zastanowienia się nad pojęciem „setów wiekowych” w społeczeństwach wczesnego brązu. W społeczeństwach egalitarnych, gdzie władza nie była dziedziczna, a liderzy wyłaniani na podstawie swoich zasług, „sety wiekowe” mogły odgrywać istotną rolę w organizowaniu życia społecznego i politycznego.
Takie grupy mogły pełnić funkcje inicjacyjne lub obrzędowe, w ramach których młodsze pokolenia miały zdobywać doświadczenie nie tylko w codziennych obowiązkach, ale również w aspektach rytualnych i wojennych. W przypadku Başur Höyük, badania wskazują, że młodzi ludzie – być może nawet wchodzący w dorosłość – mogli zostać włączeni w bardziej rytualny aspekt życia społecznego, co tłumaczyłoby złożenie ich w ofierze.
W takim kontekście mogłyby również występować sytuacje rywalizacji między grupami, w których nastolatkowie byli ofiarami przemocy między tymi grupami, lub też byli wybrani do złożenia ofiary w ramach jakiejś inicjacji kulturowej.
Przyszłość badań nad społeczeństwami wczesnego brązu
Odkrycia w Başur Höyük rzucają nowe światło na społeczne struktury wczesno-brązowych społeczności Mezopotamii. Przyszłe badania, takie jak analiza izotopów stabilnych w celu ustalenia pochodzenia osób pochowanych w tym miejscu, mogą dostarczyć jeszcze bardziej szczegółowych informacji na temat tego, skąd pochodziły te osoby i jakie miały związki z innymi grupami w regionie. Na razie wiadomo, że wiele osób pochowanych w Başur Höyük nie było związanych z lokalnym obszarem, co jeszcze bardziej komplikuje obraz tych dawnych rytuałów.
Wengrow oraz jego zespół sugerują, że wyniki te pokazują, jak ważne jest dalsze badanie ról młodzieży i setów wiekowych w społeczeństwach wczesnego brązu, w celu lepszego zrozumienia, jak funkcjonowały te pradawne kultury. Badania nad „setami wiekowymi” pozwalają na nowe spojrzenie na organizację społeczności i ich formy władzy, które były bardziej płynne niż wcześniej sądzono.
Źródła:
- Killgrove Kristina, Human sacrifices found in a Bronze Age tomb in Turkey were mostly teenage girls, Live Science [dostęp: 30.03.2025].
- Wengrow David, Inequality at the Dawn of the Bronze Age: The Case of Başur Höyük, a ‘Royal’ Cemetery at the Margins of the Mesopotamian World, Cambridge University Press 2025.
Fot. Başur Höyük Research Project, Cambridge University Press 2025
KF
