Walki gladiatorów to od dłuższego czasu temat szczególnie uwielbiany przez media. Każdy z nas potrafi przywołać z pamięci obraz opalonego wojownika siłującego się na śmierć i życie z innym mężczyzną lub dzikim zwierzęciem. Postacie kobiet-gladiatorów są rzadkością i wiele osób traktuje je jako fantazję współczesnych. Tymczasem istnieją dowody na to, że w starożytnym Rzymie także one walczyły na arenach – ku uciesze lub zgorszeniu ludu.
Tradycja walk gladiatorów w Rzymie sięga okresu wojen punickich (III w. p.n.e.). Zwyczaj ten wywodził się zapewne z rytualnych ofiar z ludzi i szybko stał się ulubioną rozrywką mieszkańców miasta. Pierwsze oficjalne zawody odbyły się w 105 r. p.n.e. Gladiatorami zostawali głównie jeńcy wojenni i przestępcy, jednak nierzadko do szkół trafiali też ludzie wolni, których zmusiła do tego bieda lub długi. Zdarzali się też członkowie elit, którzy dobrowolnie brali udział w walkach, jak na przykład cesarz Kommodus (180-192).
Głównymi ośrodkami walk gladiatorskich były Kapua w Kampanii i Koloseum. Gladiatorzy mieszkali w zamkniętych koszarach, a podczas szkoleń używali drewnianych mieczy. Następnie byli wypożyczani lub sprzedawani organizatorowi igrzysk. Istniało wiele różnych typów gladiatorów – jedni walczyli włócznią i mieczem, inni sznurem z pętlą, jeszcze inni trójzębem i siecią. Wbrew popularnemu motywowi walki na śmierć i życie jedynie ok. 10% walk kończyło się tragicznie, głównie ze względu na wysoki koszt szkolenia nowych gladiatorów. Co jakiś czas dochodziło w Rzymie do ich buntów. Najważniejszym z nich było powstanie Spartakusa, które wybuchło w Kapui w 73 r. p.n.e..
Kobiety na arenie?
Informacje o kobietach-gladiatorach w źródłach antycznych są bardzo ograniczone. Żaden z historiografów nie poświęca temu zjawisku uwagi godnej badacza, traktując je raczej jako szokującą anomalię. Jednak nie mogły to być odosobnione przypadki, skoro znalazły swoje odbicie w rzymskim prawie. Według Kasjusza Diona w 38 r. p.n.e. wprowadzono zakaz walki na arenie dla senatorów i ich synów. W 22 r. p.n.e. rozszerzono go na innych członków ich rodzin, aż do wnuków, z kobietami włącznie. W 11 r. n.e. zakaz zaczął dotyczyć także ekwitów i wszystkich kobiet z rzymskim obywatelstwem. W 200 r. n.e., za Septymiusza Sewera, żadna kobieta nie mogła już legalnie walczyć jako gladiator.
Przyczyną tych zakazów dla mężczyzn było zapewne powszechne mniemanie, że udział w zabawianiu ludu obniżał prestiż elity i powinien być zarezerwowany dla osób z niższych warstw społecznych. W przypadku kobiet dochodziła kwestia ich roli w społeczeństwie i tak często wspominanej przez starożytnych „kobiecości”, w której ramach zdecydowanie nie mieściło się umiłowanie przemocy. Wojna była stricte męskim zajęciem, zadaniem kobiet zaś było przede wszystkim spełnianie ról żony i matki. Badacze sugerują, że występy kobiet-cudzoziemek o niższym statusie mogły nadal prowokować żarty na temat przedstawicielek elity, stąd ich delegalizacja.
Skąd wiemy o kobietach-gladiatorach?
Pragnienie wywołania szoku i kontrowersji skłoniło jednak niektórych cesarzy do organizacji takich walk. Kasjusz Dio (III w. n.e.) opowiada o igrzyskach, które Neron (54-68) wystawił na cześć swojej matki, a na których walczyli mężczyźni i kobiety z warstw ekwickiej i senatorskiej. Wspomina także o gladiatorach obydwu płci z Etiopii, których występem starał się zabawić króla Armenii. Petroniusz w „Satyrykonie” (I w.) mówi zaś o kobiecie walczącej z rydwanu. Cesarz Tytus (79-81) miał organizować walki kobiet i mężczyzn z dzikimi zwierzętami. Jego następca, Domicjan (81-96), także korzystał z usług kobiet-gladiatorów. Poeta Marcjalis (I w.) w opisuje wojowniczkę na arenie ubraną jak bogini Wenus. Satyryk Juwenal (I/II w.) krytykuje zaś kobiety z wyższych warstw, które dobrowolnie szkolą się na gladiatorów, ceniąc brutalną siłę wyżej niż kobiecość i honor rodziny.
Przyjmuje się, że w antycznej sztuce istnieją łącznie dwa przedstawienia kobiet-gladiatorów. Pierwszym z nich jest mała figurka z brązu (I w.) znajdująca się w Museum fur Kunst und Gewerbein w Hamburgu (pierwotne miejsce odnalezienia nieznane), wyobrażająca skąpo ubraną długowłosą kobietę z małym mieczem(?) w ręku i skórzanym nakolannikiem, według współczesnej interpretacji niewolnicę triumfującą po zwycięstwie. Drugie stanowi relief z II w. n.e. znaleziony w Halikarnasie (aktualnie w Muzeum Brytyjskim), na którym widać dwie kobiety, Amazon i Achillę (jak sugeruje inskrypcja), stojące naprzeciw siebie w pełnym uzbrojeniu. Jest to zapewne wariacja na temat opowieści o miłości Achillesa do królowej znanych ze swojego zamiłowania do wojny Amazonek, Pentesilei.
Kobiety-gladiatorzy w kulturze popularnej
W kulturze popularnej temat gladiatorów jest stale obecny, choć twórcy zdecydowanie bardziej skupiają się na historiach męskich wojowników (trudno tu nie wspomnieć o jednym z najbardziej kultowych filmów o tematyce starożytnej – „Gladiatorze” z 2000 roku i jego sequelu z 2024 roku). Jednak kobiety-gladiatorzy nadal mają swoje miejsce w literaturze i kinie. Można tu wymienić film z 1974 r. „The Arena”, którego akcja rzeczywiście toczy się na rzymskiej arenie, ale także bardzo popularną sagę książek i filmów „Igrzyska śmierci”. Przedstawiona jest tam wizja igrzysk w dystopijnej przyszłości, a główną bohaterką jest młoda dziewczyna.
Historia kobiet-gladiatorów, choć niezwykle ciekawa, nadal nie została zbadana z odpowiednią wnikliwością. Rzadkie wspomnienia w źródłach nie odpowiadają nawet w małym procencie na pytania, które nasuwają się badaczom. Jednak biorąc pod uwagę wzrost zainteresowania historią kobiet w ciągu ostatnich dekad wierzę, że dzięki intensywnej pracy historyków zaczniemy się na ten temat dowiadywać coraz więcej.
Bibliografia:
- McCullough A., “Female Gladiators in Imperial Rome: Literary Context and Historical Fact” [w:] Classical World, 2008, ss. 197-209
- Murray S., “Female Gladiators of the Ancient Roman World” [w:] Journal of Combative Sport, 2003
- Brunet S., “Women with swords: female gladiators in the Roman world” [w:] A Companion to Sport and Spectacle in Greek and Roman Antiquity. Chichester 2013, ss. 478–491
Sculpture / Catalogue of Greek Sculpture in the British Museum, nr 1847,0424.19
