Elżbieta Cherezińska, Szczodry
Jeśli ktoś sięgnął po pierwszy tom dylogii o Bolesławie Śmiałym, musi dokończyć historię opowiedzianą oczami autorki wielu książek osadzonych we wczesnym średniowieczu. Tym razem, historia wikła się jeszcze bardziej w politycznych intrygach i walce o władzę w podnoszącym się z upadku kraju Piastów. Ale czy na pewno nadal jest to kraj pierwszej dynastii w Polsce? Bolesław, jeden z najbardziej niejednoznacznych władców Polski, musi stawić czoła licznym przeciwnością by
Opowieść kontynuowana jest od jesieni 1071 roku. Bolesław ciągle myśli o koronie, ale nie może jej sięgnąć ze względu na opozycję króla niemieckiego. Udaje sie to w 1076 roku. Cherezińska wspaniale opisuje tę wyjątkową ceremonię, przecież Polska nie miała króla wiele lat.
Narracja skupia się na Bolesławie jako wielkim królu. Autorka rehabilituje go, ukazując jego przymioty i umiejętną politykę wobec nie tylko sąsiadów ale wewnętrznych wrogów, jak również trudnych sojuszników (wielki książę kijowski Jarosław) oraz przyjaciół (król węgierski Gejza). Mamy tutaj oprócz politycznego wglądu i przewidywania przyszłości, kreowanie polityki. Jak i w pierwszym tomie główne skrzypce gra tutaj ciotka władcy polskiego, Gertruda, która stara się zabezpieczyć interesy nie tylko męża ale swoje i swoich synów. Widzimy apogeum potęgi Bolesława.
Jednocześnie narasta konflikt wewnętrzny: spór króla z biskupem krakowskim Stanisławem. Cherezińska przedstawia go nie jako prosty konflikt władzy świeckiej z kościelną, lecz jako złożoną grę polityczną, w której uczestniczą możni, duchowieństwo i zagraniczne interesy. Skazanie i śmierć biskupa stają się punktem zwrotnym — uruchamiają mechanizm propagandy, który po latach całkowicie zmieni obraz króla w historiografii.
Ton narracji w tym tomie jest nieco cięższy, bardzo refleksyjny i wręcz tragiczny. Bolesław mierzy się już nie tylko z zewnętrznym wrogiem ale poważną opozycją wewnątrz kraju, która rośnie w siłę. Musi pokazać się jako mąż stanu a nie wojownik, lawirować między układami, odrzucać sojusze i przyjaciół. Widzimy jaki jest ciężar noszenia korony, Bolesław staje się coraz bardziej samotny, nieufny i zarazem bezompromisowy. Niestety…na arenie są też inni gracze, którzy wykorzystują jego wcześniejszą politykę.
Ale więcej nie ma co pisać, gdyż czytelnik sam musi się przekonać jaki był koniec tej zagadkowej historii oczami Elżbiety Cherezińskiej.
Struktura książki Śmiały
Książka liczy ponad 470 stron. Ponownie za projekt graficzny odpowiada Tobiasz Zysk i trzeba przyznać, że wykonał świetną robotę. W centralnym punkcie okładki widnieje tron piastowski, po którego obu stronach stoją dwie postacie, których odczytanie w przypadku jednej nie sprawia problemów, jest nią król Bolesław. W tle umieszczono miecz, który zapewne symbolizuje władcę, który został zgładzony. Postacią drugą, jest zakapturzony mnich. Biskup Stanisław, opat Anchoras a może kronikarz mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem? Odczytanie jest zależne od interpretacji czytelnika.
Książka nie jest podzielona na numerowane rozdziały; zamiast tego narracja zmienia się wraz z porą roku, miejscem i rokiem opisywanych wydarzeń. To ciekawy zabieg formalny, pomaga w lekturze, porządkuje akcję i nie zmusza czytelnika do kontrolowania, „na którym rozdziale” właśnie się znajduje.
Na końcu książki znajdziemy drzewa genealogiczne Piastów, Rurykowiczów, Przemyślidów, Arpadów oraz dynastii Ludolfingów i Salickiej, rządzących Świętym Cesarstwem Rzymskim. Jak zawsze w przypadku powieści osadzonych w realiach dynastycznych, to niezbędny dodatek, który ułatwia orientację w gąszczu imion, tytułów i mariaży.
Szczodry – ocena i recenzja
Cherezińska nie tylko utrzymała poziom z pierwszego tomu, ale zdecydowanie przyspieszyła ciąg wydarzeń.
Postaci kobiece, jak to u Cherezińskiej bywa, są wyjątkowo mocne – bez nich nie byłoby historii. Mają kluczową rolę w polityce, choć często działają zza pleców mężów i braci. Ożywione ręką pisarki są postaciami z krwi i kości, równie wyrazistymi jak książęta i królowie. A przecież na kartach kronik znajdziemy o nich zaledwie wzmianki – o małżeństwach, fundacjach czy objęciu klasztoru. W „Śmiałym” natomiast stają się pełnoprawnymi uczestniczkami gry politycznej Europy Środkowej i Wschodniej, z własnymi motywacjami, lękami i ambicjami. Dzięki temu historia, która mogłaby być jedynie męską opowieścią o władzy, nabiera barw i emocji.
Całość książki nadal zachwyca dbałością o szczegóły i historyczną akuratność. Cherezińska z niezwykłą swobodą porusza się po meandrach polityki Cesarstwa, księstw czeskiego, polskiego i ruskiego, królestwa węgierskiego oraz krajów skandynawskich. Czuje się w tych realiach jak u siebie – z precyzją historyczki, ale i intuicją powieściopisarki.
Co jednak najciekawsze, nie ogranicza się do biernego odtwarzania faktów. Cherezińska dokonuje własnej interpretacji wydarzeń, nadając im nowy sens. Jako autorka fikcji literackiej pozwala sobie na śmiałe, lecz przemyślane rekonstrukcje dialogów i motywacji postaci, wplatając w ich usta echa współczesnych interpretacji historyków, z którymi – jak sama przyznaje – pozostaje w kontakcie podczas pracy twórczej.
Podsumowanie
Książkę można polecić każdemu fascynatowi historii Polski średniowiecznej, ale także osobom już dobrze zaznajomionym z tematem. Pisarka robi to, czego historykom nie wolno – dopowiada niedopowiedziane, ma swobodę w interpretowaniu faktów oraz potrafi wniknąć w psychikę postaci, które opisuje. Dzięki temu epoka sprzed tysiąca lat ożywa i staje się nam bliższa — nie tak odległa, nie tak sucha i faktograficzna jak w szkolnym podręczniku. Poznajemy też możliwe ważne postacie, które zaginęły w mrokach historii jak np. żercy – pogańscy kapłani, czy kobiece położne i piastunki pierwszych Piastów.
Polecam ją również wszystkim, którzy lubią dobrą beletrystykę z wartką akcją i wyrazistymi bohaterami. Pozostaje nam tylko czekać na finał historii o Bolesławie II.
Wydawnictwo Zysk i S-ka
Ocena recenzenta: 6/6
Remigiusz Gogosz
