Filmowcy w rzeczywistości politycznej Polski Ludowej, pod red. Filipa Gańczaka i Sebastiana Ligarskiego
Sztuka filmowa w rzeczywistości Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej była jednym z najistotniejszych oraz najbardziej twórczych dziedzin polskiej kultury XX wieku. Mimo silnej presji cenzury, powstawały dzieła o wartościach artystycznych i społecznych. Polskie kino lat 1945-1989 to narastające w różnym tempie napięcie między aparatem państwowym a ambicją twórców, którzy w przeróżny sposób stosowali metaforę, symbol oraz ironię, aby mówić o tym, na co nie pozwalał system.
Książka „Filmowcy w rzeczywistości politycznej Polski Ludowej” pod red. Filipa Gańczaka i Sebastiana Ligarskiego wypełnia istotną lukę w badaniach nad kulturą PRL. Skupia się ona przede wszystkim na twórcach – ich podstawach, niełatwych wyborach, a także uwikłaniach w system komunistyczny. Publikacja stanowi rezultat ogólnopolskiej konferencji naukowej o tym samym tytule, zorganizowanej w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN „Twórcy, dziennikarze i naukowcy wobec władz komunistycznych” w dniach 23 i 24 maja 2023 r. w Szczecinie. Tom mieści osiemnaście artykułów przedstawiających środowisko filmowe z różnej perspektywy.
Film jako narzędzie polityczne
Autorzy tekstów ukazują, że film w dobie PRL nie był wyłącznie dziełem sztuki, lecz narzędziem kształtowania świadomości społecznej oraz elementem politycznej gry. Aparat państwowy ingerował w każdy etap produkcji – poczynając od scenariusza, poprzez realizację, kończąc na dystrybucji. Nieustanna kontrola instytucjonalna doprowadziła m.in. do rozwoju zjawiska autocenzury.
Różne postawy filmowców
Niewątpliwym atutem publikacji jest nakreślenie złożoności i niejednorodności środowiska filmowego. Obok twórców współpracujących z władzą komunistyczną pojawiają się ci, którzy próbowali negocjować granice wolności, a także ci, którzy otwarcie opierali się systemowi, narażając siebie i swoich bliskich na represje oraz zawodową marginalizację. Dzięki temu tom unika uproszczeń, pozwalając dostrzec złożoność relacji pomiędzy artystą a państwem autorytarnym.
Wartość naukowa i poznawcza
Książka wyróżnia się bogactwem perspektyw – Czytelnik odnajdzie zarówno syntetyczne analizy, jak i szczegółowe studia przypadków. Autorzy korzystają z różnych źródeł, m.in. z dokumentów partyjnych, materiałów cenzorskich oraz relacji świadków. W efekcie opracowanie stanowi cenne źródło wiedzy dla historyków, filmowców i miłośników kultury PRL.
Parę słów o Redaktorach tomu
Nad realizacją konceptu czuwali dr Filip Gańczak oraz dr hab. Sebastian Ligarski. Dr Gańczak jest dziennikarzem, pracownikiem Instytutu Pamięci Narodowej oraz autorem książek poświęconych przede wszystkim tematyce niemieckiej i relacjom polsko‑niemieckim – „Erika Steinbach. Piękna czy bestia?” (2008), „Polski nie oddamy. Władze NRD wobec wydarzeń w PRL 1980-1981” (2017), „Jan Sehn. Tropiciel nazistów” (2020). Z kolei dr hab. Ligarski pełni funkcję naczelnika Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Szczecinie. Do jego ważniejszych publikacji należą m.in. „W zwierciadle ogłoszeń drobnych. Życie codzienne na Śląsku w latach 1945-1949” (2007), „W kleszczach totalitaryzmów. Księdza Romana Gradolewskiego i ojca Jacka Hoszyckiego życiorysy niedopowiedziane” (2017).
Podsumowanie
Recenzowana książka to rzetelna oraz wieloaspektowa praca zbiorowa. Wypełnia ona istotną lukę w badaniach nad kulturą PRL, ukazując twórców filmowych nie jako odizolowanych artystów, ale uczestników i świadków politycznej rzeczywistości. Polecam opracowanie wszystkim, którzy chcą się dowiedzieć, jak wyglądała codzienność w państwie, gdzie sztuka była nieustannie konfrontowana z ideologią.
Wydawnictwo IPN
Paulina Jaśniak
