Adam Zamoyski, Izabela. Opowieść o niezłomnej księżnej
W opowieści o dziejach naszego kraju prawie zawsze skupiamy na mężczyznach: wybitnych władcach, wodzach, politykach i naukowcach. Kobiety jednak również odegrały wyjątkowo ważną i pozytywną rolę w naszej historii, czego najlepszym przykładem jest bohaterka najnowszej książki Adama Zamoyskiego…
Dzięki niej mamy w naszych muzealnych zbiorach arcydzieła Leonarda da Vinci „Dama z gronostajem”, „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” Rembrandta, i cały szereg innych fundamentalnie ważnych dzieł kultury i sztuki. Była kochanką ambasadora rosyjskiego Nikołaja Repnina i Stanisława Augusta Poniatowskiego i kilku innych ważnych postaci swojej epoki. Bez względu na to jak ją ocenimy, Izabela Czartoryska była postacią barwną i nietuzinkową…
Frywolna arystokratka
Adam Zamoyski (ur.11.01.1949 roku) jest brytyjskim historykiem, polskiego pochodzenia, synem majora Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (PSZ), Stefana Adama Zamoyskiego i jego żony Elżbiety z Czartoryskich. Jak zatem widzimy zarówno po ojcu jak i po matce wywodzi się z rodów, które z przyczyn oczywistych są doskonale znane każdemu historykowi dziejów Polski. Po zakończeniu wojny, z racji przejęcia władzy w Polsce przez komunistów, rodzice Zamoyskiego pozostali na emigracji. Ukończył Uniwersytet w Oxfordzie, obecnie jest dziennikarzem BBC i „Financial Times”.
Zajmuje się historią Europy i Polski w XIX wieku. W naszym kraju ukazały się liczne jego książki, w tłumaczeniu z języka angielskiego, wśród których warto wspomnieć: „1812. Wojna z Rosją” (Kraków 2007), „1815.Upadek Napoleona i Kongres Wiedeński” (Kraków 2010), „Napoleon. Człowiek i mit (Kraków 2019), oraz Polska. Opowieść o dziejach niezwykłego narodu, (Kraków 2011).
Jego najnowsza publikacja jest biografią księżnej Izabeli Czartoryskiej, opartą przede wszystkim na archiwum rodzinnym rodu Czartoryskich, znajdującym się w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie, ale także na dokumentach z Biblioteki Kórnickiej, Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, Księgach metrykalnych kościoła pw. Świętego Krzyża w Warszawie, Archiwum Głównym Akt Dawnych, Archiwum Państwowym w Berlinie, w Wiedniu, Stuttgarcie, Paryżu, zbiorach archiwalnych będących w autora oraz licznych źródłach drukowanych. Książka dzieli się na 18 rozdziałów. Dla autora publikacja ta ma także wymiar osobisty, jest on bowiem w prostej linii praprapraprawnukiem księżnej Czartoryskiej.
Adam Zamoyski w bardzo wciągający sposób kreśli obraz swojej bohaterki. W wieku 16 lat została wydana za starszego o 11 lat od siebie kuzyna, Adama Kazimierza Czartoryskiego (Adam Kazimierz urodził się w 1734 roku, zaś Izabela w 1745), którego jak sama przyznała kilka lat później nie kochała.
W tej sytuacji nie miała żadnych oporów moralnych żeby nawiązywać liczne romanse, najpierw z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim (który był ojcem jej córki Marianny Julianny), rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina (który był ojcem jej syna, Adama Jerzego Czartoryskiego), Franciszka Ksawerego Branickiego (ojca jej córki Zofii i wdawać się w cały szereg innych romansów.
Miała także duże poczucie humoru, lubiła korzystać z uroków życia w szczególności dużo tańczyła na balach, a także dużo podróżowała za granicę do Francji i Wielkiej Brytanii. Spotkała także w swoim życiu osobiście Beniamina Franklina i Jeana Jacquesa Rousseau. Ten ostatni myśliciel wywarł wielki i trwały wpływ na jej światopogląd. Można zatem nazwać ją „kobietą światową”.
Drugie oblicze księżnej
Autor jako wydarzenie przełomowe w życiu swojej bohaterki wskazuje I rozbiór Polski w 1772 roku, które wywołało w niej sprzeciw i obudziło w niej silne uczucia patriotyczne. Poparła gorąco reformy Sejmu Wielkiego i Konstytucję 3 maja. Tym co obudziło w niej pasję do stworzenia pierwszego muzeum naszych narodowych pamiątek oraz dzieł kultury światowej była wizyta na Wawelu po upadku powstania kościuszkowskiego, która wywołała u niej silny szok, bowiem został on doszczętnie obrabowany przez wojska pruskie w czasie krótkiej okupacji miasta przez nie.
Wtedy to postanowiła zabezpieczyć wszystko co tylko dało się jeszcze zabezpieczyć z narodowych pamiątek. Zabrała z katedry sztandary zdobyte na różnych wrogach i wota pozostawione przez znaczące postacie historyczne. Postanowiła zebrać w jednym miejscu także i wszystkie inne obiekty świadczące o istnieniu państwa polskiego i jego miejscu w historii. Zostały one ulokowane w budynku nazwanym Świątynią Sybilli, który wzniesiono w latach 1798-1801 w Puławach.
Było tam wiele przedmiotów, związanych z polskimi bohaterami narodowymi, np. szabla, którą król Jan III Sobieski złożył jako wotum dziękczynne w sanktuarium Matki Boskiej w Loreto po swoim zwycięstwie nad Turkami oraz przedmioty związane z Bolesławem Chrobrym, Kazimierzem Wielkim, Mikołajem Kopernikiem i Tadeuszem Kościuszką.
W latach 1801-1809 Izabela zbudowała w Puławach także Domek Gotycki, który także miał pełnić rolę Muzeum tym razem dla arcydzieł kultury światowej. Księżna Czartoryska zgromadziła w nim takie skarby jak obraz Leonarda da Vinci „Dama z gronostajem”, „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” Rembrandta, „Portret młodzieńca Rafaela (zaginął niestety w czasie II wojny światowej), kości Pierre’a Abelarda i jego żony Heloizy, kości Francesco Petrarki i jego ukochanej Laury, rzeźby antyczne, sarkofagi i wiele innych przedmiotów po starożytnych Rzymianach. Były tam także niestety przedmioty wątpliwej wartości, np. fragment rzekomego grobu Romea i Julii. Większość z tych bezcennych eksponatów znajduje się dziś w krakowskim Muzeum Narodowym.
Ostatnie rozdziały książki przynoszą nam ponury nastrój. Izabela, zmuszona do opuszczenie Puław i emigracji do Galicji po klęsce powstania listopadowego, spędziła swoje ostatnie lata w goryczy z powodu niemożności spotkania z ukochanym synem, Adamem Jerzym, który po upadku powstania listopadowego zmuszony był do emigracji do Paryża i nie mógł odwiedzić matki w Austrii z powodu ciążącego na nim wyroku śmierci za udział w powstaniu listopadowym.
Wnioski końcowe
„Izabela. Opowieść o niezłomnej księżnej” jest przykładem wzorcowej biografii historycznej. Książka wciąga czytelnika począwszy już od pierwszego rozdziału. Ukazuje ona wszystkie oblicza tytułowej bohaterki, z jednej strony typowej oświeceniowej damy „salonowej lwicy” jak byśmy to dziś powiedzieli, ale także kobiety silnej, wielkiej patriotki, szczerze oddanej swojemu krajowi.
We wstępie autor napisał, że ze względu na wymogi brytyjskiego wydawcy [książka ukazała się w oryginale w Wielkiej Brytanii w języku angielskim], musiał zrezygnować z licznych wątków życia swojej bohaterki, która dlatego książka jest krótsza niż być powinna. Gorąco namawiam go do przygotowania jej drugiej, rozszerzonej wersji, którą z powodzeniem może wydać w oryginale w naszym kraju, gdzie nikt nie będzie już mu stawiał tak mocno ograniczających wymogów wydawniczych!
Wydawnictwo Czytelnik
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Czytelnik. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
