Jak to zatańczyć? Przypadek „Praczek”

W trakcie rozmaitych turniejów, pokazów historycznych obejrzeć można tańce średniowieczne. Zdarza się także, że na różnych imprezach można zobaczyć więcej niż jedną choreografię do tej samej melodii. Dotyczy to zwłaszcza tak popularnego tańca, jak Branle des lavadiers znanego jako „Praczki”. Jest on o tyle interesujący, że kroki do niego zostały opisane.

Branle des lavadiers należy do najpopularniejszych tańców dawnych, które można zobaczyć, bądź nauczyć się tańczyć na rozmaitych imprezach historycznych. Łączy się z tym fakt, że często wersje tego tańca różną się między sobą. Z tego powodu warto poznać tę, która została opisana w czasach, gdy taniec ten był współczesny.

Mnogość wersji sprawia, że konieczne wydaje się sięgnięcie do źródła, czyli „Orchesographie” i przetłumaczenie stosownego fragmentu. W celu osadzenia Lavadiers w kontekście historycznym na początku zostanie omówione znaczenie tańca w wiekach dawnych, następnie sam traktat, w którym zapisane zostały „Praczki”, a samym końcu zaś dokonany przez autora przekład na język polski odpowiedniego fragmentu z zachowaniem jego struktury oraz komentarzem wyjaśniającym Branle des Lavadiers.

Taniec w dawnych wiekach

Tancerze, rycina z Orchesographie
Fot. Wikimedia Commons

W przeciwieństwie do współczesności taniec stanowił istotny element  życia społeczności. Można go było spotkać wśród jarmarków, zabaw ulicznych, a w średniowieczu także jako element liturgii i wśród pielgrzymów (przykładem tego ostatniego może być zbiór pieśni zapisany w  Llibre Vermell). W średniowieczu i na początku nowożytności nie było tańców w parach, wszystko tańczono po kole lub w korowodzie. W przypadku najstarszych tańców zachowały się melodie, czasem ikonografia. Pomaga ona odtworzyć pewne kroki, jednak cała choreografia pozostaje niejasna. Ten stan rzeczy zmienia się w XV w., kiedy to pojawiają się pierwsze traktaty taneczne, a w Italii zawód nauczycieli tańca. Mimo pojawiających się nowych tańców i figur dalej nie było mowy o tańczeniu w parach (aż do XVIII w.).

Warto zaznaczyć tu jeszcze, że kościół miał dwojaki stosunek do tańca. Z jednej strony był potępiany, gdyż mógł tworzyć okazję do grzechu. Bywał on również uprawiany przez aktorów. Z drugiej strony w Biblii znaleźć można fragmenty, w których jest on elementem świętowania. Również niektórzy Doktorzy Kościoła wypowiadali się o nim pozytywnie.

Pewne zmiany w tańczeniu przynosi wiek XVI. Pojawiają się nowe tańce, jak goliardy czy pawany (te opisane zostały po raz pierwszy w tabulaturze lutniowej). Dawny podział na haute danse (czyli takie, gdzie podnosi się wysoko stopy) i basse danse (powolne, o posuwistym kroku) również ulega rozmyciu. Jest to także moment największego udziału tańców ludowych na dworach – bourree czy branle to tylko niektóre przykłady.

Fra Angelico, Sąd Ostateczny (fragment)
Fot. Wikipedia Commons

Z perspektywy tematu warto pochylić się nad tymi ostatnimi. Branle (fr. bransler– balansować) były tańcami zazwyczaj w rytmie parzystym: 2/4 lub 4/4. Zaliczane są do basse danse. Tańczone były zazwyczaj po kole, swoje korzenie mają najpewniej w tańcach ludowych, skąd jeszcze w średniowieczu przeniknęły na dwory. Sam termin wyparł wcześniejsze określenie carol, w Italii zwane były brando, w Anglii zaś brawl lub round, co dodatkowo podkreśla to, że były tańczone po kole. Na dworach francuskich branle były tańczone najczęściej. Grane były zazwyczaj na instrumentach cichych – lutni, fideli, skrzypcach, fletach itp.

Orchésographie

Branle des Lavadieres opisany został w traktacie Orchésographie, którego pełen tytuł brzmi: Orchésographie, métode, et téorie en forme de discours et tablature pour apprendre à dancer, battre le tambour en toute sorte & diversité de batteries, jouer du fifre & arigot, tirer des armes & escrimer, avec autres honnestes exercices fort convenables à la jeunesse, affin d’estre bien venue en toute joyeuse compagnie & y monstrer sa dextérité & agilité de corps. Jego autorem jest Thoinot Arbeau (wł. Jehan Tabourot).

Jehan Tabourot urodził się w 17 III 1520 r. w Dijon. Święcenia otrzymał w 1530, a w 1547 został kanonikiem w Langres. Tam też zmarł 23 VII 1595. Pozostawił po sobie kilka prac o charakterze astronomicznym, jednak najbardziej znanym dziełem, które po nim zostało jest Orchésographie.

Karta tytułowa Orchosographie z 1589 r.
Fot. Wikipedia Commons

Orchésographie zostało po raz pierwszy wydane w Langres w 1589 r. Tytuł wywodzi się z języka greckiego i oznacza „pisma o tańcu”. Ma on formę dialogu między uczniem – Capriolem i mistrzem – Arbeau. Na początku opisany został rytm i, co się z tym wiąże, użytkowanie bębna (fr. tambour) oraz fletu (fifre) wraz z tabulaturą – zapisem muzyki. Znajdują się tu także informacje na temat marszy żołnierzy i drzeworyty ich przedstawiające. Następnie Arbeau wyjaśnia podstawy kroku tanecznego i jego metrum – pawanów, branli itd. W tym miejscu zaczyna się właściwa część traktatu obejmująca opis kroków, ich wariacji i zapis nutowy tańców, głównie branli. Co ciekawe notacja wydrukowania została bokiem względem tekstu, dzięki czemu wiadomo, jakie ruchy należy wykonać w danym takcie. Karty nr 83 i 84r (źródło nie ma paginacji, tylko numerację kart) zawiera Branle des Lavadiers.

Z początkowej części traktatu dowiedzieć się można, że branle zwykle wykonywane były w suitach (fr. aire), czyli jeden płynnie przechodził w kolejny. Według autora często otwierały bale.

Branle des Lavadiers – tłumaczenie źródła

B ranl naśladowczy nazywany „Branlem Praczek”. Taniec ten [jest] w metrum na dwa i jest tak nazwany, gdyż tancerze tworzą dźwięk z uderzania o swoje ręce, który odpowiada temu, jaki tworzą praczki siodeł (celles), które czyszczą w parze nad rzeką Sekwaną w Paryżu.

Karta 83v prezentująca kroki i zapis muzyczny Praczek
Skan z imslp.org

CAPRIOL:

Czy jest wiele różnic w naśladowaniu w tym Branlu Praczek o którym Pan mówi?

ARBEAU:

Chciałbyś Panie zobaczyć wyjaśnienie, które zamieściłem w kolumnie obok tabulatury. Różnice, które są, pozostają te same i nie zmieniają się, gdy branl się powtarza od początku, jak przedstawiłem to Panu wcześniej.

Melodia branla ruchy w jej trakcie:

Stopa daleko w lewo                 te cztery kroki są czynione dwakroć w lewo

Stopa prawa blisko

Stopa daleko w lewo

Stopy złączone

Stopa daleko w prawo

Stopa lewo blisko                     te cztery kroki są czynione dwakroć  w prawo

Stopa daleko w prawo

Stopy złączone

Stopa daleko w lewo                 podczas tych dwóch pojedynczych niewiasty trzymają się za boki

Prawa dołącza                          i mężczyźni grożą palcem, a na powtórzenie tak rzekł: dwa

Stopa daleko w prawo              pojedyncze, mężczyźni się opierają na bokach, a kobiety grożą

Lewa dołącza

Stopa lewa daleko                    Podczas tych dwóch [kroków] w lewo wszyscy tancerze uderzają z

Stopa prawa blisko                   dźwiękiem bijąc w swoje ręce jedna o drugą

Stopa daleko w lewa

Stopy złączone

Następnie reszta muzyki i ruchów w tym branlu:

Stopa daleko w prawo              te cztery kroki są czynione dwakroć w prawo

Stopa lewa blisko

Stopa daleko w prawo

Stopy złączone

Lewa stopa daleko                    podczas tych czterech kroków wszyscy tancerze tworzą

Prawa stopa blisko                    raz jeszcze dźwięk, bijąc swymi rękami jedna o drugą

Stopa daleko w lewo

Stopy złączone

Stopa w powietrzu lewa            podczas tych czterech kroków tancerze puszczają swe ręce,

Stopa w powietrzu prawa                      obracają się każdy wokół lewej ręki i potem skacząc

Stopa w powietrzu lewa            podczas powtórzenia, po powtórzeniu od początku

Po skokach najlepiej opaść, stopy złączone.

Interpretacja

Interpretację opisu z Orchésographie należy zacząć od wprowadzenia. Wyraz morgue oznacza obecnie „arogancki”, jednak w XVI-wiecznym języku francuskim tłumaczyło się go „naśladować”. Naśladownictwo szczególnie widać w klaskaniu w ostatniej części tańca. Warto też zwrócić uwagę, że Arbeau nie używa słowa klaskać. Wynika z tego, że w owym czasie (tj. koniec XVI w.) albo słowo to nie funkcjonowało, albo autor go nie znał (co jednak zdaje się być wątpliwe).

Taniec ten autor podzielił na dwie części. W pierwszej tancerze idąc po kole (dwa kroki w lewo i dwa w prawo), trzymają się za ręce. Obok powtórzenia w melodii komentarz również przypomina, że dzieje się to dwa razy. Następie tancerze zwracają się do siebie i „grożą”- najpierw panowie, potem panie. Autor nie wyjaśnia, czy w tym miejscu tancerze obracają się do osoby obok, a jeśli tak, to w którą stronę. Przyglądając się rozmaitym pokazom tego tańca warto zwrócić na to uwagę.

Druga część, oprócz zaznaczenia powtórzenia w partyturze (w języku źródła: tabulaturze), podobnie jak pierwsza zawiera informacje o jej podwójnym wykonywaniu.  Tutaj jednak tancerze nie trzymają się za ręce, a klaszczą. Autor dopiero za drugim wspomnieniem tego ruchu wyjaśnił jak klaskać. Uderzanie od góry wskazuje, że powinno się to robić z wyciągniętymi do przodu rękami. Również zakończenie jest interesujące. Według Arbeau na zakończenie tancerze powinni się obrócić skacząc.

Wnioski

Z powyższego opisu wynika, że Praczki, choć traktowane są często jako taniec średniowieczny należą do epoki późniejszej, choć jego korzenie mogą sięgać średniowiecza. Opis tego tańca jest w źródle dosyć przejrzysty, co pozwala na jego rekonstrukcję, choć niektóre fragmenty można różnie interpretować. Trzeba też wskazać inną rzecz- taniec ten w zależności od grupy bywa wykonywany inaczej, niż opisał to autor, np. „grożenie” następuje w innym miejscu lub na kończący obrót nie jest wykonywany z podskokami. Najpewniej przyczyną tego jest fakt nieznajomości dokładnej treści źródła ze względu na barierę  językową. Stąd też konieczne jest wydanie w przyszłości pełnego polskiego przekładu Orchésographie. Na koniec autor chciałby wyrazić nadzieję, że powyższy tekst przyczyni się, choćby w niewielkim stopniu, do zwiększonego zainteresowania nie tylko tańcami dawnymi, ale również troską o prezentowanie ich w sposób najbliższy temu, który opisany został w źródłach.

Łukasz Makowski

Bibliografia:

Źródła:

Arbeau T., Orchésographie, métode, et téorie en forme de discours et tablature pour apprendre à dancer, battre le tambour en toute sorte & diversité de batteries, jouer du fifre & arigot, tirer des armes & escrimer, avec autres honnestes exercices fort convenables à la jeunesse, affin d’estre bien venue en toute joyeuse compagnie & y monstrer sa dextérité & agilité de corps, Langres 1596.

Arbeau T., Orchesography, tłum. Mary Stewart Evans, New York 1967.

http://www.graner.net/nicolas/arbeau/index.html (dostęp 12.10.2018).

Opracowania:

Barker E. P, Thoinot’s Fancy, „Music & Letters”, Vol. 11, No. 4, 1930, s. 383-393.

Brown H. M., ’Ut Musica Poesis': Music and Poetry in France in the Late Sixteenth Century,  „Early Music History”, Vol. 13, 1994, s. 1-63.

Dolmetsch M., The Dances in 'Shakespeare’s England', „The Musical Times”, Vol. 57, No. 885, 1916, s. 489-492.

Habela J., Słowniczek muzyczny, Kraków 1998.

Martin G., Die Branles von Arbeau und die osteuropäischen Kettentänze, „Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae”, T. 15, Fasc. 1/4,1973, s.101-128.

Rooley A., Dance and Dance Music of the 16th Century, „Early Music”, Vol. 2, No. 2, 1974, s. 78-83.

Sachs C., Der Rhythmus der Basse danse, „Acta Musicologica”, Vol. 3, Fasc., 1931, s. 107-111.

Sachs C., World history of the dance, New York 1963.

Schmitt J.-C., Gest w średniowiecznej Europie, Warszawa 2006.

Walls P., Common 16th-Century Dance Forms: Some Further Notes, „Early Music”, Vol. 2, No. 3, 1974, s. 164-165.

Strony internetowe:

https://www.britannica.com/ (dostęp 30.12.2018).

http://www.atilf.fr/dmf/ (dostęp 30.12.2018).

https://www.lexilogos.com/francais_ancien.htm (dostęp 30.12.2018).

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*