John Earl Haynes, Harvey Klehr, Aleksandr Wasiliew, Szpiedzy. Wzloty i upadki KGB w Stanach Zjednoczonych
Dzieje działalności sowieckiego wywiadu w Stanach Zjednoczonych przez długi czas funkcjonowały w historiografii jako obszar pełen niejasności. Badacze dysponowali jedynie fragmentarycznymi dokumentami, a wiele spraw pozostawało przedmiotem sporów i hipotez. Książka Szpiedzy. Wzloty i upadki KGB w Stanach Zjednoczonych powstała dzięki wyjątkowemu źródłu – notatnikom Aleksandra Wasiliewa, byłego oficera KGB, który w latach dziewięćdziesiątych uzyskał dostęp do archiwów dotyczących operacji wywiadowczych prowadzonych przeciwko Stanom Zjednoczonym.
Na podstawie tych zapisków Wasiliew, we współpracy z amerykańskimi historykami Johnem Earlem Haynesem i Harveyem Klehrem, przygotował rozległą rekonstrukcję działalności sowieckiej agentury w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku.
Licząca ponad siedemset stron publikacja należy do najobszerniejszych opracowań poświęconych infiltracji Stanów Zjednoczonych przez sowiecki wywiad. Autorzy analizują zarówno operacyjne sukcesy KGB i NKWD, jak i liczne niepowodzenia, które z czasem osłabiały funkcjonowanie sieci agenturalnych.
Układ książki odpowiada najważniejszym obszarom aktywności sowieckiego wywiadu w Stanach Zjednoczonych. W początkowych rozdziałach pojawiają się analizy głośnych spraw szpiegowskich. Jednym z najważniejszych przykładów pozostaje historia Algera Hissa – jednego z najbardziej znanych przypadków podejrzeń o infiltrację amerykańskiej administracji federalnej. Autorzy rekonstruują przebieg śledztwa, omawiają zeznania świadków oraz materiał dowodowy pojawiający się w dokumentach wywiadowczych.
Istotne miejsce zajmuje również działalność wywiadu naukowo-technicznego. Szczególną uwagę poświęcono próbom zdobycia informacji o amerykańskim programie budowy broni atomowej, funkcjonującym pod kryptonimem „Enormous”. W tym kontekście omawiana jest aktywność agentów powiązanych z projektem Manhattan oraz sieci szpiegowskich działających w środowisku naukowym.
Autorzy analizują także przypadki współpracy części środowiska dziennikarskiego z sowieckim wywiadem. W książce pojawiają się między innymi informacje dotyczące publicysty I.F. Stone’a oraz opis kontaktów Ernesta Hemingwaya z funkcjonariuszami NKWD.
Jednym z głównych tematów publikacji pozostaje obecność agentury w instytucjach rządowych Stanów Zjednoczonych. Autorzy opisują przypadki osób zatrudnionych w Departamencie Stanu, Departamencie Sprawiedliwości oraz innych urzędach federalnych, które utrzymywały relacje z sowieckim wywiadem. Wśród omawianych postaci pojawiają się m.in. Harry Dexter White, Nathan Gregory Silvermaster oraz Victor Perlo.
Kolejne części książki dotyczą infiltracji Office of Strategic Services – amerykańskiej służby wywiadowczej funkcjonującej w czasie II wojny światowej. Autorzy przedstawiają działalność agentów działających w tej instytucji oraz analizują sieci wywiadowcze powiązane z amerykańskim ruchem komunistycznym.
Obszerne fragmenty publikacji poświęcono również tzw. siatce Rosenberga, zaangażowanej w przekazywanie Związkowi Sowieckiemu informacji technologicznych i przemysłowych. Autorzy opisują strukturę tej sieci, jej rozwój oraz okoliczności jej rozbicia przez amerykańskie służby.
W końcowych rozdziałach książki pojawia się analiza funkcjonowania sowieckiej rezydentury w Stanach Zjednoczonych. Autorzy omawiają zarówno czynniki sprzyjające działalności agenturalnej, jak i problemy organizacyjne oraz konflikty wewnętrzne, które osłabiały efektywność wywiadu.
Szczególną uwagę zwraca moment stopniowego rozpadu wielu siatek szpiegowskich. Wzajemne podejrzenia między agentami, błędy operacyjne oraz działania amerykańskiego kontrwywiadu prowadziły do ujawniania kolejnych struktur i ograniczania możliwości operacyjnych sowieckich służb.
Największą wartością książki pozostaje jej fundament źródłowy. Notatniki Wasiliewa stanowią zapis informacji pochodzących z archiwów sowieckiego wywiadu, które przez długi czas pozostawały niedostępne dla badaczy. Dzięki temu autorzy rekonstruują mechanizmy działania agentury, strukturę sieci wywiadowczych oraz motywacje osób współpracujących z KGB.
Szpiedzy. Wzloty i upadki KGB w Stanach Zjednoczonych nie przyjmuje formy sensacyjnej narracji, mimo że opisuje liczne operacje wywiadowcze. Autorzy prowadzą analizę w sposób systematyczny i oparty na dokumentach, skupiając się na rekonstrukcji sieci agenturalnych oraz na interpretacji materiałów archiwalnych.
Efektem pozostaje obszerne studium działalności sowieckiego wywiadu w Stanach Zjednoczonych w jednym z najważniejszych okresów XX wieku. Książka ukazuje zarówno skalę infiltracji, jak i ograniczenia operacyjne sowieckich służb, które z czasem doprowadziły do osłabienia ich struktur.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 5,5/6
Marcin Cybulski
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
