Rafał Łatka, Patryk Pleskot (wybór i opracowanie), Józef Keller – ksiądz, profesor, donosiciel, apostata, marksistowski religioznawca. Przypadek tajnego współpracownika ps. „Ostrożny”, „Adam Piotrowski”
Wielbiciel muzyki poważnej i szpicel, miłośnik beletrystyki i bigamista, wreszcie alkoholowy abstynent i nałogowy kłamca. To tylko niektóre z określeń (vide tytuł książki), którymi opisywano byłego księdza o nieprzeciętnej inteligencji i równie wielkiej miłości własnej. Kim pan jest profesorze Keller? Rąbka tajemnicy uchylili profesorowie Rafał Łatka i Patryk Pleskot w książce Józef Keller – ksiądz, profesor, donosiciel, apostata, marksistowski religioznawca. Sprawdźmy, jak poradzili sobie z tym zadaniem.
Kilka słów o redaktorach
Książka Józef Keller – ksiądz, profesor, donosiciel, apostata, marksistowski religioznawca. Przypadek tajnego współpracownika ps. „Ostrożny”, „Adam Piotrowski” to edycja źródłowa, której redakcji podjęli się dwaj uznani naukowcy – profesorowie Rafał Łatka i Patryk Pleskot. Dr hab. Rafał Łatka prof. Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie od 2016 r. jest pracownikiem naukowym w Biurze Badań Historycznych IPN.
Koordynator Centralnego Projektu Badawczego IPN: Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944 – 1989. Jego zainteresowania naukowe oscylują m.in. wokół historii Kościoła katolickiego w XX wieku i postaw inteligencji wobec komunizmu.
Dr hab. Patryk Pleskot prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego, od 2023 r. naczelnik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Warszawie. W swej pracy naukowej zajmuje się m.in. badaniami nad współczesną historią Polski, historią polityczną XX wieku oraz stosunkami międzynarodowymi. Autor i współautor przeszło trzydziestu książek i licznych artykułów naukowych, również publikowanych w językach obcych.
Co znajdziemy w książce Józef Keller – ksiądz, profesor, donosiciel, apostata, marksistowski religioznawca?
Na początek zapoznasz się z życiorysem człowieka o wielu twarzach, na co wskazuje już sam tytuł książki. A wszystko zaczęło się tak: Józef Keller przyszedł na świat 7 lipca 1911 r. w Pabianicach w rodzinie chłopskiej. Dla zdolnego chłopskiego syna, naturalną drogą awansu społecznego była kariera duchownego. Tym samym Józef odbiera staranne wykształcenie, kształcąc się jednocześnie zarówno w Wyższym Seminarium Duchownym w Łodzi, jak i na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Warszawskiego.
Dalej święcenia kapłańskie, magisterium i doktorat (sic!) z teologii moralnej. Taką piękną kartę zapisał w swym życiorysie przed wybuchem II wojny światowej. Opisując koleje swojego losu podczas trwania wspomnianego konfliktu kluczył, a jego wersja zdarzeń kłóciła się z tą przedstawioną przez… jego małżonkę. Tak, ks. dr Józef Keller w 1942 r. poślubił swą pierwszą żonę.
Tymczasem ciąg dalszy nie nastąpi, nie zdradzę dalszej fabuły. Nadmienię tylko, że lektura tej edycji źródłowej ilustruje kilka ciekawych zjawisk i zmusza do przemyśleń. Odnośnie pierwszego, wybitna skądinąd, inteligencja, zaprzęgnięta w pospolite ludzkie przywary i namiętności, czyni z człowieka postać groteskową i żałosną zarazem.
Po drugie refleksję wzbudza wybór kariery duchownej przez Kellera, ewidentnie wykorzystującego ją koniunkturalnie. Na dodatek włos jeży lektura donosów składanych przez Ostrożnego – precyzyjnych i często nacechowanych emocjonalnie. Co tkwiło w tym człowieku? Czy można być aż tak zatrutym i zepsutym? Poddaję Tobie pod ocenę.
Rys techniczny książki Józef Keller – ksiądz, profesor, donosiciel, apostata, marksistowski religioznawca
Publikacja składa się z dwóch uzupełniających się części. W pierwszej przedstawiono syntetyczny życiorys Kellera oraz przebieg jego współpracy agenturalnej z UB/SB, zaś część drugą stanowi edycja źródłowa, która złożona jest ze 138 dokumentów, które redaktorzy podzielili na cztery działy tematyczne składające się m.in. z donosów składanych na pracowników naukowych i środowisko warszawskiej inteligencji.
Objętość poszczególnych części jest różna. Oprócz wspomnianych znalazło się miejsce dla bibliografii zawierającej wybrane pozycje, wykazu skrótów i wieńczącego całość indeksu osób. Na froncie twardej oprawy dostrzeżemy czarno – białą fotografię portretową Józefa Kellera z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Nie jest to jednak fotografia standardowa, gdyż została podzielona mniej więcej na dwie połowy, z których lewa to negatyw.
Całość sprawia ciekawe, kontrastujące wrażenie, podkreślające dwie skrajne natury, z których składał się ten nieszablonowy współpracownik bezpieki. Z kolei na tylnej części oprawy znajduje się zwięzły opis zawartości publikacji zachęcający do lektury. Całość wydana została solidnie, w czym wielka zasługa Wydawnictwa Instytutu Pamięci Narodowej.
Podsumowanie
Jak piszą redaktorzy recenzowanej publikacji jest ona swoistym studium przypadku dla przedstawienia metod działania bezpieki wobec środowiska kościelnego oraz naukowego, zwłaszcza w okresie tzw. małej stabilizacji za rządów Władysława Gomułki.
Pomaga zrozumieć mechanizmy działania Służby Bezpieczeństwa stosowane wobec środowisk naukowych skupionych wokół Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i warszawskiej inteligencji – czyli kręgami, w strukturach których funkcjonował Ostrożny vel Adam Piotrowski. Antybohater doczekał nowego tysiąclecia, zmarł w wieku 91 lat,
5 listopada 2002 r. w Warszawie.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Patryk Krygier
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
