Pod powierzchnią jednej z najmniej zbadanych pustyń Afryki kryły się historie, które zdają się przeczyć wszystkiemu, co dotąd sądzono o pradziejach tego regionu. Pośród jałowych wulkanicznych krajobrazów i pradawnych jezior życie tętniło już setki tysięcy lat temu. Odkrycia polskich archeologów w Sudanie pozwoliły wydobyć na światło dzienne ślady dawnych cywilizacji, handlu z Egiptem i zapomnianych rytuałów. Bayuda, niegdyś uznawana za pustkę, okazała się pełna opowieści.
W ciągu ostatnich lat polscy archeolodzy dokonali przełomowych odkryć na obszarze jednej z najmniej zbadanych części Afryki Północno-Wschodniej – pustyni Bayuda w centralnym Sudanie. Region ten, o powierzchni ponad 140 000 km², był dotychczas niemal białą plamą na archeologicznej mapie świata. Dzięki wieloletniemu projektowi badawczemu, realizowanemu w ramach Narodowego Centrum Nauki, udało się zidentyfikować i przebadać setki nowych stanowisk, które ukazują, jak zmieniały się osadnictwo, klimat i kultura w ciągu tysięcy lat.
Odkrycia polskich archeologów w Sudanie – projekt, który zmienił mapę starożytnej Afryki
Systematyczne badania na pustyni Bayuda rozpoczęto dopiero w XXI wieku, mimo że sporadyczne eksploracje miały miejsce już w połowie XX wieku. Polscy naukowcy z Uniwersytetu Wrocławskiego, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Muzeum Archeologicznego w Gdańsku prowadzili między 2017 a 2023 rokiem szeroko zakrojone prace terenowe. Skupiono się zarówno na obserwacjach z powietrza, jak i na badaniach powierzchniowych i wykopaliskowych. Ich efektem było:
- odkrycie ponad 1200 nowych stanowisk archeologicznych,
- weryfikacja 126 wcześniej znanych lokalizacji,
- przeprowadzenie wykopalisk na 88 stanowiskach, w tym:
- 36 cmentarzyskach,
- 55 osadach datowanych od epoki kamienia do średniowiecza.
Prace te prowadzono m.in. w ramach projektu „Prahistoryczne społeczności pustyni Bayuda w Sudanie – nowe granice Królestwa Kermy”, wspieranego przez Narodowe Centrum Nauki. Ich ogólny bilans opublikowano w prestiżowym czasopiśmie Antiquity, a szczegółowe wyniki w tomie „Bayuda and its Neighbours” czasopisma Nubia.
Jak wyjaśnił kierownik badań, dr hab. Henryk Paner z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW:
Dotychczasowe badania archeologiczne pustyni Bayuda ujawniły wiele nowych stanowisk archeologicznych, zlokalizowanych zarówno na obrzeżach, jak i głęboko w pustyni, daleko od Doliny Nilu. Stanowiska te dostarczają cennych danych na temat tysięcy lat zmian osadniczych i kulturowych, oraz środowiskowych i klimatycznych na pustyni Bayuda, a także transformacji krajobrazów naturalnych i kulturowych tego miejsca.
Skarby sprzed tysięcy lat
Najstarsze ślady ludzkiej obecności w regionie sięgają paleolitu i odnaleziono je w północno-zachodniej oraz południowo-wschodniej części Bayudy. Artefakty z tego okresu, związane z tzw. kulturą olduwajską, datuje się na nawet 2,6 miliona lat temu. Znaleziono tam również ślady warsztatu aszelskiego, w którym wytwarzano duże narzędzia kamienne – tzw. biface – do różnych zastosowań.
Niezwykle istotnym etapem było odkrycie stanowisk z okresu środkowej epoki kamienia (300–50 tys. lat temu). Charakteryzowały się one wykorzystaniem zaawansowanej techniki Levallois, polegającej na odpowiednim przygotowaniu rdzenia kamiennego w celu uzyskania odłupków o zamierzonym kształcie. Technika ta, będąca znakiem rozpoznawczym Homo sapiens, potwierdza obecność człowieka współczesnego na tych terenach już w bardzo wczesnym okresie.
Jej stosowanie wiązało się z koniecznością wykonania wielu prac pośrednich, które miały tak uformować rdzeń, by uzyskać jeden odłupek o zamierzonym kształcie. Wskazuje to na wczesną obecność Homo sapiens w tej części Afryki – podkreślił prof. Paner.
Życie i śmierć w czasach mezolitu
W centralnej części Bayudy, na zboczu Jebel El Gharra, zlokalizowano jedyny znany cmentarz mezolityczny. Znaleziono tam co najmniej 16 pochówków dorosłych osób, rozmieszczonych warstwowo. Radiowęglowe datowanie wskazuje, że miejsce to było wykorzystywane między 7000 a 6000 r. p.n.e.. W grobach odnaleziono:
- muszle,
- kamienny wisiorek,
- paciorki wykonane ze skorup jaj strusich.
W podobnym okresie funkcjonowała Osada Myśliwych u podnóża Jebel El-Fuel, gdzie odkopano:
- blisko 300 fragmentów kości dzikich zwierząt,
- około 3400 narzędzi kamiennych,
- 2000 fragmentów ceramiki.
Wszystkie znaleziska, datowane na VI tysiąclecie p.n.e., potwierdzają myśliwsko-zbieracki charakter społeczności zamieszkujących wschodnią część pustyni.
Epoka neolitu i ślady kultury Kerma
W południowo-wschodniej części pustyni Bayuda archeolodzy odkryli również neolityczną osadę BP1346, położoną około 55 km na południowy wschód od Karimy. Osada ta była zasiedlana przez długi okres, a jej młodsza faza datowana jest na czasy kultury Kerma, jednej z najważniejszych cywilizacji wczesnego Sudanu, funkcjonującej od około 2500 do 1500 p.n.e.
W bezpośrednim sąsiedztwie osady znajdują się trzy nekropole – BP164, BP165 i BP166, które najprawdopodobniej były wykorzystywane przez społeczność tej samej osady. Cmentarzyska na zboczach Jebel El-Gharra (BP904) oraz w kompleksie Jebel Cristal (BP708 i inne) również przypisuje się do tej kultury. Szczególnie interesujące okazało się jedno z grobów, gdzie w czaszce pochowanego mężczyzny odnaleziono brązowy grot strzały. Analiza chemiczna wykazała, że brąz zawierał aż 10,46% arsenu, co może sugerować konkretny region jego pochodzenia i potencjalne szlaki wymiany handlowej.
Wśród znalezisk z cmentarzysk powiązanych z kulturą Kerma można wymienić:
- ceramiczne naczynia zdobione charakterystycznym ornamentem,
- paciorki z fajansu datowane na początek II tysiąclecia p.n.e.,
- pochówki z ofiarami zwierzęcymi, w tym złożone z dwóch owiec jako dar grobowy.
Takie znaleziska rzucają nowe światło na obrządek pogrzebowy oraz kontakty między grupami osadniczymi a ośrodkami metalurgicznymi.
Tajemnica słonego jeziora i handlu natronem
Jednym z najbardziej zaskakujących i przełomowych odkryć była identyfikacja paleojeziora położonego w centralnej części Bayudy, w rejonie kompleksu pól wulkanicznych przy Jebel El-Muwelha (pol. Słona Góra). Znaleziono tam ślady długotrwałej eksploatacji złóż natronu – rzadkiego minerału, który w starożytnym Egipcie miał kluczowe zastosowania, m.in.:
- w mumifikacji ciał,
- przy produkcji szkła,
- w wytwarzaniu ceramiki.
Natron to minerał – węglanu sodu, który występuje tylko w kilku regionach świata. W Afryce Północnej jednym z głównych źródeł natronu jest Wadi Natrun w Egipcie. W starożytnym Egipcie natron używano do mumifikacji ciał oraz do produkcji szkła i ceramiki. To odkrycie wymaga ponownej analizy szlaków komunikacyjnych między polami wulkanicznymi, Nilem oraz dalej na północ w kontekście możliwego handlu z Egiptem – zaznaczył prof. Henryk Paner.
Odnalezienie słonego jeziora i natronu na tym obszarze nie tylko zmusza do rewizji dotychczasowych poglądów na temat lokalnych zasobów naturalnych, ale też otwiera nowe pytania dotyczące sieci handlowych i kontaktów między cywilizacjami w starożytnej Afryce.
Ślady życia od epoki brązu po średniowiecze
Podczas badań polscy archeolodzy odkryli również liczne osady i stanowiska z okresu epoki brązu, czasów meroickich (ok. 300 p.n.e.–350 n.e.) oraz średniowiecza. Wśród nich warto wyróżnić:
- BP1254 i BP1255 – osady z II i III tysiąclecia p.n.e.,
- BP1303 – osada z okresu meroickiego,
- BP784 – relikty średniowiecznego osadnictwa.
Na stanowisku BP1250 znaleziono ryty naskalne przedstawiające sylwetki ludzi i zwierząt – być może sceny rytualne lub narracyjne. Ich obecność potwierdza znaczenie Bayudy jako terytorium nie tylko użytkowego, ale też kulturowego i symbolicznego.
W strukturach mieszkalnych z okresu średniowiecza (np. na stanowisku BP784) zidentyfikowano:
- kamienne fundamenty i dołki posłupowe po konstrukcjach drewnianych,
- układy przestrzenne z przybudówkami, świadczące o rozwiniętej organizacji życia codziennego.
Odkrycia polskich archeologów w Sudanie – znaczenie badań i przyszłość eksploracji pustyni Bayuda
Dotychczasowe odkrycia polskich archeologów w Sudanie w sposób bezprecedensowy rozszerzyły naszą wiedzę o dziejach jednego z najbardziej tajemniczych obszarów Afryki. Dzięki interdyscyplinarnemu podejściu, wykorzystaniu nowoczesnych metod (np. fotogrametrii 3D, systemów GIS, analiz izotopowych), badaczom udało się stworzyć nową mapę zasiedlenia Bayudy i ukazać przemiany kulturowe oraz środowiskowe na przestrzeni ponad 6000 lat.
Do najważniejszych rezultatów należą:
- wskazanie początków osadnictwa ludzkiego w regionie już w paleolicie,
- udokumentowanie wpływu zmian klimatycznych na migracje i osadnictwo,
- odkrycie ślady wymiany handlowej z Egiptem i innymi regionami starożytnego świata,
- stworzenie otwartej bazy danych przestrzennych i artefaktów dla dalszych analiz i badań.
Bayuda, niegdyś postrzegana jako pustynna otchłań, dziś jawi się jako dynamiczny, bogaty kulturowo region, który był przez tysiące lat domem dla myśliwych, rolników, wojowników i rzemieślników.
Źródła:
- Prehistoric communities in the Bayuda Desert, Sudan, Antiquity [dostęp: 27.05.2025].
- Sudan/Słone jezioro i setki nowych stanowisk – polscy badacze odsłaniają historię pustyni Bayuda, PAP [dostęp: 27.05.2025].
Fot. Patryk Muntowski, Henryk Paner
