Jarosław Maciej Zawadzki, Jan Zdanowicz. Socmodernizm dla mas i elit
Czy mijając znajome budynki zastanawiasz się nad ich historią? W jaki sposób wojny i kolejne rządy wpływały na kształt urbanistyczny współczesnych miast? Jarosław Maciej Zawadzki przeanalizował ten temat na przykładzie działalności warszawskiego architekta Jana Zdanowicza. Po tej lekturze Warszawa nie będzie już tym samym zbiorem anonimowych budynków….
Jarosław Maciej Zawadzki to współczesny polski historyk, archiwista oraz autor książek, którego praca zawodowa i naukowa jest związana z badaniem historii lokalnej, genealogii oraz archiwistyki.
Jarosław Maciej Zawadzki zawodowo związany jest z Archiwum Głównym Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie. Specjalizuje się w odczytywaniu, opracowywaniu i zabezpieczaniu dawnych dokumentów, w szczególności akt metrykalnych, sądowych i szlacheckich. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół historii Mazowsza, Podlasia oraz dziejów polskiej szlachty i rodów magnackich. Jest autorem oraz współautorem licznych artykułów naukowych, przewodników po zasobach archiwalnych oraz monografii.
Do jego najbardziej znanych i cenionych w środowisku prac należą publikacje o charakterze słownikowym i genealogicznym, takie jak:
– Senatorowie Królestwa Polskiego lat 1815–1830 – studium biograficzne poświęcone elicie politycznej tamtego okresu,
– prace poświęcone heraldyce i genealogii rodzin szlacheckich.
Jarosław Maciej Zawadzki jest dobrze znany w środowisku genealogów amatorów. Dzięki swojej wiedzy praktycznej wspiera badaczy amatorów, dzieląc się wskazówkami, jak skutecznie poruszać się po skomplikowanych zasobach archiwalnych. Jego publikacje służą jako podręczniki i przewodniki dla osób, które szukają swoich korzeni na terenach dawnej Rzeczypospolitej.
Książka Jan Zdanowicz. Socmodernizm dla mas i elit została wydana w twardej oprawie w formacie A5. Publikacja liczy 342 strony. Treść podzielona jest na zatytułowane rozdziały i podrozdziały. Treść uzupełniają kolorowe i czarno-białe fotografie i plany, przypisy, dwa aneksy, bibliografia oraz indeks osób. Książka została wydana w ramach serii PRL. Biografie.
Jan Zdanowicz
Jan Zdanowicz żył w latach 1920–1995. Był wybitnym warszawskim architektem epoki PRL-u, doktorem nauk technicznych oraz powstańcem warszawskim. Jego twórczość odzwierciedla ducha socmodernizmu, czyli nurtu który musiał mierzyć się z masowymi potrzebami mieszkaniowymi powojennej Polski, a przy tym szukał nowoczesnych, eleganckich form i innowacji konstrukcyjnych.
Jan Zdanowicz urodził się w Smoleńsku. W czasie II wojny światowej zaangażował się w działalność konspiracyjną. Jako kapral podchorąży ps. „Dzid” walczył w powstaniu warszawskim w batalionie „Karpaty” (Zgrupowanie Pułku „Baszta”). Po upadku zrywu trafił do niemieckiego stalagu.
Po wojnie wrócił do zrujnowanego miasta i w 1953 roku ukończył studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Przez lata pracował w Kombinacie Budownictwa Miejskiego Warszawa-Śródmieście, a pod koniec kariery realizował się jako wykładowca akademicki na macierzystej uczelni.
Jan Zdanowicz projektował zarówno całe osiedla mieszkaniowe, jak i rozpoznawalne budynki użyteczności publicznej. Do jego flagowych projektów w Warszawie należą:
– biurowiec Intraco II (obecnie Oxford Tower / Chałubińskiego 8) – to jeden z pierwszych i najbardziej rozpoznawalnych powojennych wieżowców w Warszawie, wzniesiony w latach 70. Jan Zdanowicz współtworzył go w zespole m.in. z Jerzym Skrzypczakiem. Elegancka, geometryczna bryła z ciemnoniebieską elewacją stała się symbolem nowoczesnych aspiracji ówczesnej stolicy,
– Dom Handlowy „Feniks” – kultowy dom towarowy wybudowany na początku lat 70. przy ul. Żelaznej na Woli,
– Węgierska Ekspozytura Handlowa (ul. Szwoleżerów 10) – to projekt z 1973 roku, za który zespół projektowy zdobył prestiżowy tytuł „Mistera Warszawy”, czyli nagrodę dla najlepszego nowego budynku w mieście,
– warszawskie osiedla mieszkaniowe – Jan Zdanowicz wspólnie z Jerzym Baumillerem zaprojektował m.in. osiedla Sielce, Okęcie Lotnisko, Aleje Jerozolimskie-Zachód, a samodzielnie m.in. śródmiejskie osiedle Pańska oraz zielone osiedle Bernardyńska na Sadybie,
– tzw. „Iksy” na Torwarze – charakterystyczne, trzy 16-piętrowe punktowce wybudowane na początku lat 70. przy Trasie Łazienkowskiej.
Jarosław Maciej Zawadzki, wykorzystując swoje doświadczenia w zakresie genealogii i archiwistyki, przedstawił bardzo pełną biografię Jana Zdanowicza ukazującą zarówno jego życie rodzinne, jak również zawodowe.
Architektura doby PRL
Architektura okresu PRL przez lata kojarzona była przede wszystkim z szarością i monotonią wielkiej płyty. Był to czas ogromnych kontrastów: od narzuconego odgórnie, monumentalnego realizmu socjalistycznego, po niezwykle odważne, wręcz kosmiczne formy późniejszego modernizmu.
Historię architektury tego okresu można podzielić na trzy główne okresy: socrealizm (w latach 1949-1956), socmodernizm (od 1956 roku), era Edwarda Gierka (lata 70.).
Po fali powojennej odbudowy w 1949 roku władze komunistyczne narzuciły swój styl architektoniczny – realizm socjalistyczny czyli socrealizm. Architektura miała demonstrować potęgę państwa i być przystępna dla mas. Czerpano z klasycyzmu i renesansu, tworząc monumentalne budynki z kolumnadami, gzymsami i attykami. Jako przykłady można tu wymienić: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, warszawską Marszałkowską Dzielnicę Mieszkaniową (MDM), od podstaw zaprojektowane miasto Nowa Huta (Kraków) oraz plac Konstytucji.
Po śmierci Stalina i dojściu do władzy Władysława Gomułki nastąpił gwałtowny zwrot. Architekci mogli czerpać z przedwojennych, nowoczesnych tradycji i z Zachodu. Socmodernizm to czas, w którym polscy projektanci, mimo potężnych braków materiałowych, tworzyli obiekty o światowym poziomie: lekkie, pełne przeszkleń i abstrakcyjnych form. Przykładami tego okresu są: katowicki Spodek, Dworzec Kolejowy w Katowicach, warszawski Dworzec Centralny, kina (np. Kijów w Krakowie), domy towarowe (np. Smyk w Warszawie).
Kiedy do władzy doszedł Edward Gierek, kluczowym problemem stał się brak mieszkań. Architektura indywidualna zeszła na dalszy plan, a miasta zdominowała „wielka płyta”: prefabrykowane elementy betonowe produkowane w tzw. „fabrykach domów”. To wtedy powstały gigantyczne sypialnie miast, w których żyli bohaterowie serialu Alternatywy 4. W tym okresie kluczowe realizacje to m.in.: Warszawski Ursynów czy Bródno, krakowskie Bieńczyce, łódzki Retkinia oraz osiedle Tysiąclecia w Katowicach.
Marzenie o ludzkim wymiarze architektury
Książka Jan Zdanowicz. Socmodernizm dla mas i elit Jarosława Macieja Zawadzkiego nie jest jedynie suchym zapisem życiorysu jednego architekta. To bogato ilustrowana, reportersko-naukowa podróż przez architekturę PRL oraz wciągający spacer po współczesnej i dawnej Warszawie.
Jak przyznaje sam autor we wstępie, impuls do napisania książki zrodził się z osobistej ciekawości. Jarosław Maciej Zawadzki wychował się na jednym z warszawskich osiedli. Chcąc dowiedzieć się, kto zaprojektował jego najbliższe otoczenie (osiedle Pańska), trafił na nazwisko Jana Zdanowicza.
Okazało się, że dorobek tego niezwykle płodnego architekta był dotychczas rozproszony i słabo zbadany. Jarosław Maciej Zawadzki odnalazł kwestionariusz Jana Zdanowicza w archiwach SARP, a na Politechnice Warszawskiej dotarł do jego pracy doktorskiej z końca lat 80. Doktorat ten zawierał autorski spis realizacji architekta, który jednak posiadał sporo błędów, nieścisłości w datowaniu czy braków w numeracji posesji. W latach 2023–2024 autor osobiście przeprowadził badania terenowe, wędrując śladami istniejących oraz wyburzonych budynków architekta, aby zweryfikować i odtworzyć pełną mapę jego twórczości.
Tytuł książki idealnie oddaje dualizm, z jakim musieli mierzyć się architekci w tamtych dekadach. Książka szczegółowo analizuje, jak po odejściu od doktryny socrealizmu w połowie lat 50. narodził się socmodernizm. Architekci zyskali wolność w projektowaniu prostych, ekonomicznych i funkcjonalnych form, ale zderzyli się z twardą rzeczywistością gospodarki planowanej. Książka opisuje walkę z naciskiem ekonomistów na masowość: projektowanie pod dyktat zasady „więcej i taniej”, zmaganie się z urzędowymi normatywami, seryjnie produkowanymi biegami schodów czy standardami stolarki budowlanej. Równolegle publikacja pokazuje drugie oblicze Jana Zdanowicza: twórcy obiektów prestiżowych, nagradzanych mianem „Mistera Warszawy” czy spektakularnych, nowoczesnych wieżowców.
Jarosław Maciej Zawadzki w bardzo przystępny sposób tłumaczy, jak rodziła się specyficzna estetyka socmodernizmu. Książka pokazuje moment przejścia polskiego budownictwa od klasycznej cegły ku nowym konstrukcjom inżynieryjnym. Czytelnik może się dowiedzieć, dlaczego budynki z tamtych lat wyglądają w określony sposób i jakie ograniczenia materiałowe oraz innowacje konstrukcyjne ukształtowały formy, które do dziś kształtują krajobraz stolicy.
Na uwagę zasługuje pomysł autora zawarty w rozdziale pt. Studium jednego projektu – osiedle Pańska. Jest to ciekawy sposób przedstawienie fenomenu Jana Zdanowicza, który będzie niezwykle interesujący dla wszystkich związanych z tym miejscem. Pokazuje to także codzienny wymiar bohatera, któremu poświęcona jest ta książka.
Efekty pracy Jana Zdanowicza to setki projektów i zrealizowane inwestycje. Część z nich zniknęła podczas procesów termomodernizacyjnych czy przebudowy. Co ciekawe jednak, wiele z nich zostało utrwalone w kultowych komediach doby PRL, m.in. w Nie lubię poniedziałku czy Alternatywy 4.
Celem Jarosława Macieja Zawadzkiego było przedstawienie Jana Zdanowicza oraz pomoc w dostrzeżeniu wartości jego budynków i założeń. To czyni tę pozycję obowiązkową dla mieszkańców Warszawy (szczególnie takich osiedli jak Pańska, Sielce, Sadyba/Bernardyńska czy rejonu Torwaru), którzy chcą zrozumieć historię i logikę przestrzeni, w której żyją na co dzień. Coś dla siebie znajdą w niej także miłośnicy architektury XX wieku i socmodernizmu oraz osoby zainteresowanych historią społeczną i urbanistyczną PRL-u. Czy autor zrealizował swój cel? To już pytanie dla czytelników…. Z pewnością ukazał ludzki wymiar znanego architekta, człowieka, który z ważnych względów nigdy nie posiadał własnego samochodu.
Socmodernizm w literaturze
Zainteresowanie powojennym modernizmem w Polsce znacznie wzrosło. Na rynku dostępnych jest wiele pozycji tematycznych od przekrojowych monografii naukowych, przez bogato ilustrowane albumy, aż po wciągające reportaże o konkretnych budynkach. Wśród monografii i syntez można wymienić:
– Socmodernizm. Architektura w Europie Środkowej czasu zimnej wojny Łukasza Galuska i Michała Wiśniewskiego: pokazuje, jak architekci w Polsce, Czechach, na Słowacji czy Węgrzech, mimo żelaznej kurtyny i braków materiałowych, projektowali obiekty nowoczesne i unikalne w skali globalnej. Książka jest dobrze udokumentowana i bogato ilustrowana;
– Architektura w Polsce 1945–1989 Anny Cymer: publikacja, w której autorka przeprowadza czytelnika przez wszystkie fazy powojennego budownictwa od odbudowy, przez socrealizm i rozkwit socmodernizmu, aż po schyłkowy wielkopłytowy pragmatyzm i postmodernizm.
W grupie reportaży na uwagę zasługuje książka Filipa Springera Źle urodzone. Reportaże o architekturze PRL-u. Autor w reporterskim, pełnym emocji stylu opisuje losy ikonicznych, a często niszczonych i niedocenianych obiektów takich jak katowicki Spodek, warszawski Dworzec Centralny czy dworzec w Katowicach. To opowieść o wizjach architektów, które brutalnie zderzały się z realiami socjalistycznej gospodarki, oraz o tym, jak traktujemy to dziedzictwo dzisiaj.
Wymienioną wyżej literaturę uzupełniają prace regionalne i tematyczne. Można tu wymienić:
– Doświadczenia modernizmu. Architektura i urbanistyka Poznania w czasach PRL Piotra Marciniaka. To studium przypadku skupione na jednym z najważniejszych ośrodków architektonicznych w powojennej Polsce. Książka, uzupełniona doskonałymi fotografiami prof. Piotra Chojnackiego, analizuje, jak zachodnie trendy przenikały do lokalnej tkanki miejskiej Wielkopolski;
– Socrealizm i socrealizmy. Architektura wnętrz w Polsce 1949–1956 Aleksandra Sumoroka. Książka skupia się na epoce socrealizmu, ale jest ważna dla zrozumienia tego, co stało się później. Pokazuje, jak polscy projektanci wnętrz, z których wielu było głęboko zakorzenionych w przedwojennym modernizmie, przemycali nowoczesne myślenie o przestrzeni i meblu przy wykorzystaniu oficjalnej, państwowej doktryny.
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
Małgorzata Iwańska-Kania
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa UŁ. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
