Mariusz Patelski, Oto żołnierz – Polak. Generał broni Tadeusz Jordan-Rozwadowski 1866–1928
Postać generała broni Tadeusza Jordan-Rozwadowskiego od dawna pojawia się w polskich badaniach nad historią wojskowości, najczęściej jednak jako element szerszych narracji o wojnie polsko-bolszewickiej i pierwszych latach II Rzeczypospolitej. Źródła oraz dyskusje historyków wielokrotnie wskazywały na znaczenie tej postaci, brakowało jednak obszernego, syntetycznego opracowania opartego na szerokim materiale dokumentacyjnym. Książka Mariusza Patelskiego Oto żołnierz – Polak podejmuje próbę wypełnienia tej luki, rekonstruując biografię jednego z istotnych dowódców Wojska Polskiego okresu odbudowy państwa.
Publikacja została uporządkowana według przejrzystej, chronologicznej struktury. Autor prowadzi narrację od dziejów rodu Jordan-Rozwadowskich i młodości bohatera, następnie omawia jego służbę w armii austro-węgierskiej oraz doświadczenia wyniesione z I wojny światowej, by w dalszej części przedstawić działalność w odrodzonym Wojsku Polskim i wydarzenia następujące po zamachu majowym.
Początek książki koncentruje się na środowisku rodzinnym przyszłego generała. Przypomniane zostają tradycje szlacheckie i wojskowe rodu, a także realia galicyjskiego społeczeństwa drugiej połowy XIX wieku. Ten kontekst pozwala lepiej zrozumieć warunki, w których kształtowała się droga życiowa przyszłego dowódcy.
Kolejne rozdziały poświęcone są służbie Rozwadowskiego w armii austro-węgierskiej. Patelski odtwarza przebieg jego kariery, omawia pełnione funkcje sztabowe oraz udział w działaniach wojennych podczas I wojny światowej. Wśród analizowanych epizodów pojawiają się walki pod Borowem, operacje w rejonie Dęblina oraz udział w ofensywie gorlickiej w 1915 roku.
Najobszerniejsza część książki dotyczy działalności generała po 1918 roku. Autor przedstawia jego rolę w tworzeniu struktur dowódczych Wojska Polskiego. Rozwadowski dwukrotnie obejmował stanowisko szefa Sztabu Generalnego, a także dowodził Armią „Wschód” podczas walk o Lwów i Galicję Wschodnią.
Szczególne miejsce w narracji zajmuje rok 1920. Patelski omawia udział generała w przygotowaniu planów operacyjnych Bitwy Warszawskiej oraz jego współpracę z innymi dowódcami. Zagadnienie to od wielu lat stanowi przedmiot sporów historiograficznych dotyczących przebiegu wojny polsko-bolszewickiej, dlatego rekonstrukcja wydarzeń oparta została przede wszystkim na dokumentach i relacjach źródłowych.
Autor przywołuje również mniej znane epizody działalności Rozwadowskiego, między innymi kierowanie Polską Misją Wojskową w Paryżu, udział w reformach kawalerii II Rzeczypospolitej czy organizację dużych manewrów wojskowych na Wołyniu.
Ostatnia część biografii obejmuje wydarzenia po przewrocie majowym z 1926 roku. Rozwadowski stanął po stronie legalnych władz państwowych i sprzeciwił się działaniom obozu Józefa Piłsudskiego. Po zwycięstwie zamachowców został aresztowany i osadzony w Wojskowym Areszcie Śledczym na Antokolu w Wilnie.
Autor odtwarza przebieg śledztwa, opisuje warunki uwięzienia oraz sytuację generała po opuszczeniu aresztu. Narracja prowadzi następnie do ostatnich miesięcy jego życia, zakończonych nagłą śmiercią w 1928 roku i pochówkiem na Cmentarzu Obrońców Lwowa.
Publikacja ma charakter klasycznej biografii historycznej. Autor opiera narrację na rozbudowanej bazie źródłowej, czego potwierdzeniem są obszerna bibliografia, wykaz skrótów oraz indeksy osób i miejscowości. Tekst uzupełniają liczne materiały ikonograficzne: fotografie archiwalne, reprodukcje dokumentów i inne ilustracje.
Chronologiczny układ pozwala prześledzić zarówno rozwój kariery wojskowej Rozwadowskiego, jak i zmieniające się realia polityczne przełomu XIX i XX wieku.
Biografia autorstwa Mariusza Patelskiego wpisuje się w rosnące zainteresowanie badaczy postaciami II Rzeczypospolitej, które przez długi czas pozostawały na drugim planie opowieści o odzyskaniu niepodległości. Tadeusz Jordan-Rozwadowski funkcjonował w historiografii głównie w cieniu innych dowódców, a jego rola w wydarzeniach 1920 roku bywała przedmiotem sporów.
Książka porządkuje wiele faktów z jego życia i ukazuje działalność generała na tle militarnych oraz politycznych realiów epoki. Dzięki temu stanowi wartościowe opracowanie zarówno dla badaczy historii wojskowości, jak i dla czytelników zainteresowanych dziejami walk o niepodległość Polski.
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Marcin Cybulski
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
